यथा मरीचिकायां तीव्रोष्णता स्वयमेव दृश्यते, तथैवैकात्मा, अविभक्तः सन्, स्वयमेव स्वात्मनि नानाविधं रूपं प्रकटयति। कारणं, क्रिया, कर्ता, जन्म, मरणं, सतत्त्वं—एतानि सर्वाणि ब्रह्मैव; तस्मात् तस्माद् अन्यन्नास्ति, यद् अन्यत् दृश्यते, तद् केवलं विकल्पार्थं कल्पितम्। न तत्र लोभोऽस्ति, न मोहः, न तृष्णा; सर्वे शुद्धाः। आत्मनि आत्मनः को लोभो वा तृष्णा वा मोहः, कुतः वा स्यात्? एष सर्वं जगदात्मैव, विकल्पप्रक्रिया अपि आत्मैव। यथा सुवर्णकङ्कणो न किंचित् सुवर्णात् पृथक्, तथैव आत्मा मनो रूपेण प्रकटते। हे राम, यत् ब्रह्म, तदेव चेतन्याभावे मनः वा जीवात्मा इति कथ्यते; तद् अज्ञातं शीघ्रं बन्धनरूपं गृह्णाति, ज्ञातं तु बन्धनात् विमुच्यते। यया शुद्धचेतनात्मना स्वात्मज्ञानाभावेन स्वकल्पनया व्यक्तित्वं प्रकट्यते, यथा शून्यं आकाशेन प्रकाश्यते। अत्रात्मा जगति जीववत् प्रकाशते, आत्मत्वं अप्रकाशमानम् इव दृश्यते—यथा दूषितदृष्टेः द्वौ चन्द्रौ इव, उभौ सत्-असत्-स्वरूपौ। मोहात् शब्दार्थबुद्धिः असम्भवा, आत्मा च सर्वव्यापी; तत्र आत्मनः बन्धः कुतः, मोक्षः वा कुतः? बन्धः इति या कल्पना, सा नित्यं असम्भवा, मिथ्या; यस्य बन्धः कल्पितः, तस्य मोक्षः अपि तुच्छः, न तु सत्यम्। यद् यद् मनः निश्चित्य कल्पयति, तदेव भवति, नान्यथा; तस्मात्, हे प्रभो, बन्धः केवलं कल्पितः, कथं सः वास्तवः स्यात्? अज्ञानिनां बन्धकल्पनैव मिथ्या, तेषां मोक्षकल्पना अपि तथैव मिथ्या। अज्ञानपरम्परायाम् एव बन्धमोक्षयोः मतिः स्मर्यते; वस्तुतः, हे बुद्धिमन्, न बन्धोऽस्ति, न मोक्षः। कल्पनायाः असत्त्वं जागरितचित्तस्य स्फुटं दृश्यते—यथा रज्जौ सर्पदर्शनम्, न तु अजागरितचित्तस्य। पण्डितस्य बन्धमोक्षादिषु न कापि भ्रान्तिः; सा भ्रान्तिः केवलं अज्ञानिनां, हे राघव। आदौ मनः, ततः आसक्तिविमोक्षदर्शनम्, अनन्तरं जगत्सृष्टिः, लोकनाम्नां कल्पना च; एषा प्रथमा परम्परा, या मूलं प्राप्त्वा, बालककथारूपं भवति। अथ, हे मुनिश्रेष्ठ, कुतः एषा बालककथायाः परम्परा कथ्यते? कृपया, मनःवर्णनस्य हेतुसहितं तां क्रमशः निवेदय। बालकः, स्वभावतः सौम्यः, अज्ञानः च, स्वदायिकायै पृच्छति—"किंचित् श्रुतपूर्वां कथां कथय," इति। तदा तस्य विनोदाय सा धात्री, या विज्ञा, स्पष्टमधुरैः शब्दैः कथां कथयति। एकदा, त्रयः राजपुत्राः, महात्मानः, पुण्यशीलाः, एकस्मिन् विशालशून्ये नगरे, नभसि तारा इव, दीप्तिमन्तः आसन्। तेषां द्वौ न कदापि जातौ, तृतीयः च गर्भे अपि न स्थितः; तथापि ते शुद्धाचाररूपेण, चन्द्रवत्, प्रकाशन्ते स्म। कदाचित्, परमपुरुषार्थार्थिनः, ते मित्रविहीनाः, शोकविह्वलचित्ताः, एकत्र समागताः। ते शून्यनगरे त्यक्त्वा, विकृतमुखाः, निर्गताः—यथा बुधशुक्रशनयः संयुक्ता नभसि। किंशुकसदृशसुकुमाराङ्गाः, पृष्ठतः सूर्येण तप्यमानाः, मार्गे श्रान्ताः, यथा कोमलपत्राणि ग्रीष्मोष्णेन संतप्तानि। तेषां पद्मदलसदृशपादाः, तप्तरेणुना दग्धाः, "हाहा पितः! हाहा जननि!" इति रुदन्ति, मृगशावकाः इव, गणात् वियुक्ताः। तृणशल्यैः पादाः विदीर्णाः, स्वेदेन सन्धयः सिक्ताः, दीर्घमार्गगमनेन धूलिधूसरदेहाः, ते अग्रे ययुः। मार्गे, ते त्रयाणां वृक्षाणां समूहम् अतीत्य, पुष्पस्रवणैः सघनं, फलनवपल्लवैः भूषितम्, मृगपक्षिसमूहैः सेव्यमानम्, प्राप्तवन्तः। तेषां त्रयाणां वृक्षाणां द्वौ न कदापि वर्धितौ, तृतीयः च आरोहितः अपि बीजशून्यः। ते खिन्नाः, एकस्मिन् वृक्षे अधः, इन्द्रधिष्ण्ये इव, दिव्यतरुच्छायायाम्, उपाविशन्। तत्र ते अमृतकल्पितफलानि भुक्त्वा, तेषां रसं पीत्वा, पुष्पगुच्छैः मालाः कृत्वा, चिरकालं विश्रान्ताः, पुनः प्रस्थितवन्तः। अनन्तरं, मध्याह्ने, ते त्रयः नद्यः प्राप्तवन्तः, यासां तरङ्गाः शब्दायमानाः। तत्र एक नदी पूर्णतया शुष्का, द्वे अपि जलरहिते, यथा अन्धस्य दृष्टिः। तस्मिन् शुष्के सरित्प्रवाहे, ते उत्सुकाः, ग्रीष्मार्ताः, स्वर्गगङ्गायाम् इव, विष्णु-ब्रह्म-शिवाः इव, स्नातवन्तः। दीर्घकालं जलक्रीडां कृत्वा, अमृतसदृशं जलं पीत्वा, ते राजपुत्राः हृष्टमनसः निर्गतवन्तः। दिनस्य संध्यायां, सूर्ये निम्नगते, ते नवनिर्माणायमानस्य नगरे, पर्वतसंकाशे, उपविविशुः। सा पुरी पताकाभिः, पद्मह्रदैः, नीलवारिजलैः, कीर्त्या निनादिता, गीतनर्तनवृत्तैः शोभिता। तत्र ते त्रयः रम्यगृहाणि, रत्नस्वर्णभित्तिभिः, पर्वतशिखराणि इव, विलोकितवन्तः। तत्र द्वे गृहिण्यौ अपूर्णे, एकं तु निर्भित्तिकम्; तत्र ते तद् निर्भित्तिकं रम्यगृहं प्रविश्य, शीघ्रं उपविविशुः। तत्र त्रयः सुवर्णपात्राणि, दग्धानि, दीप्तानि, दृष्टवन्तः। तेषां द्वे भग्नौ, एकं चूर्णीकृतम्; तेन तद् चूर्णरूपं पात्रं गृह्य, बुद्धिमन्तः आसन्। तत्र नवति-नवति मात्राः, एकमपि भोजनमात्रम्, तत्र शतमात्रम् अलब्धम्, बहुभिः भोक्तृभिः उपभुक्तम्। एवं बालकस्य विनोदाय धात्री किमपि अद्भुतं आख्यानं कथयति, यत्र सर्वं कल्पनया एव प्रवर्तते, न तु वस्तुतः किञ्चन।