शृणु, राम, ब्रह्मविद्या-विज्ञ! यत् मनसो रूपं चिन्ताशक्तिरूपेण उत्पद्यते, एषा एव दिव्या शक्तिः, सा च ब्रह्मैव। मनसि यद् अहम् इति भेदबुद्धिः दृश्यते, सा केवलं आभासात् जायते; मनः ब्रह्मणोः भेदबुद्धिः महती मोहकारणं स्यात्। यत् किंचित् चिन्तारूपं, सत्ताम् असत्तां वा, यद्वा नाम्ना निर्दिश्यते, सर्वा एव शक्तयः तस्याः शक्तेः एव; तां शक्तिं ब्रह्मैव विद्धि। यद् मनसः सत्त्वं इति उच्यते, या च मनसि तिष्ठति, सा आभासेन उत्पाद्यते, तेनैव आभासेन नश्यति, न तु अन्येन। मनशब्देन ये भेदाः कल्प्यन्ते—विरोधः, परिसंख्यानं, संख्या, रूपं च—तान् सर्वान् ब्रह्मैव विद्धि, हे ब्रह्मवित्। मनसो यथा आभासः प्रकटते, तथा एव सः भवति; अत्र चन्द्रस्य दृष्टान्तः यथार्थः। यथा विशालस्निग्धे निर्मले जले तरङ्गः स्वयमेव जायते, तथा परमात्मनि जीवो संसारहेतुः। हे राम, ब्रह्मविदः सर्वा चेतना सदा ब्रह्मैव, यथा सागरस्य ऊर्मयः, तरङ्गाः, फेनाः जलमेव। द्वितीयं किमपि नास्ति; केवलं सत्, या नामरूपक्रियाभिः प्रकटते, यथा सागरे तरङ्गविचित्रता जलात् भिन्ना इति कल्प्यते। यद् जायते, नश्यति, चलति, वा स्थिरं तिष्ठति—तत् सर्वं ब्रह्मणि ब्रह्मैव, ब्रह्मणः विकारमात्रं। यथा तीव्रोष्णता मरीचिकायाम् आत्मनि एव दृश्यते, तथा अविभक्त आत्मा स्वयमेव नानाविधं प्रकाशयति। कारणं, क्रिया, कर्ता, जन्म, मरणं, सत्त्वं—एतानि सर्वाणि ब्रह्मैव; तस्मात् अन्यत् किमपि नास्ति, यद् पृथग् दृश्यते, तद् केवलं कल्पनार्थम्। नास्ति लोभः, न मोहः, न तृष्णा; सर्वं शुद्धमेव। आत्मनि आत्मनः लोभः, तृष्णा, मोहः कुतः सम्भवेत्? अयं सर्वः संसारः आत्मैव; कल्पनाप्रक्रिया अपि आत्मैव। यथा सुवर्णकङ्कणः सुवर्णमेव, तथा आत्मा मनोभूत्या प्रकटते। हे राम, यद् ब्रह्म, अज्ञाते सति, मनः वा जीवः इति कथ्यते; अनभिज्ञे सति शीघ्रं बन्धं प्राप्नोति, विज्ञाते तु बन्धात् विमुच्यते। शुद्धचैतन्यात्मना, स्वस्य अज्ञानात्, स्वकल्पनया, जीवता प्रकटते, यथा शून्यता आकाशेन प्रकाश्यते। अत्र आत्मा संसारस्थले जीवत्वेन प्रकाशते, आत्मत्वं अप्रकाशयन्—यथा दृष्टिदोषेण द्वौ चन्द्रौ दृश्येते, सत्यानृतरूपौ। मोहात् शब्दार्थद्वयस्य ग्रहणं असम्भवमेव, सर्वव्यापित्वात् आत्मनः, बन्धः कुत्र, मोक्षः वा कुत्र? यत्र बन्धः नित्यं असम्भवः, तत्र बन्धबुद्धिः मिथ्याकल्पना; यस्य बन्धः कल्पितः, तस्य मोक्षः अपि कल्पित एव, न तु सत्यः। यं यं निश्चयं मनः करोति, स एव जायते, न तु अन्यथा; अतः बन्धः कल्पितः, कथं सः वस्तुतः स्यात्? बन्धकल्पना अज्ञानिनां मिथ्यैव; तेषां यः मोक्षबुद्धिः उत्पद्यते, स अपि मिथ्यैव। एवं मोहगणनायां बन्धमोक्षदृष्टयः स्मर्यन्ते; वस्तुतः, हे बुध, न बन्धः, न मोक्षः। कल्पनाया असत्त्वं जागरितचित्तस्य स्वयमेव प्रकाशते—यथा रज्जुसर्पयोः—न तु अचेतसः। बुधस्य बन्धमोक्षादिषु न कापि भ्रान्तिः; सा भ्रान्तिः केवलम् अज्ञानिनां, हे राघव। आदौ मनः, ततः वैराग्यदर्शनं, अनन्तरं विश्वसृष्टिः, लोकनामकरणं च; एषा आद्यः क्रमः, यः मूलं प्राप्त्वा, बालानां कथासमः भवति। एवं श्रुत्वा राम उवाच—“हे मुनिश्रेष्ठ, कुतः एषा बालकथाक्रमा वर्ण्यते? कृपया, तस्य क्रमं कारणं च, मनःवर्णनस्य हेतुम्, मम आख्याहि।” तदा—बालः, सरलहृदयः, अमायावी, स्वस्य धात्रीं पृच्छति—“कथां कथय, या त्वया कुतश्चित् श्रुता।” बालस्य विनोदाय सा धात्री, या बुद्धिमती, तस्मै रम्यया मधुरया च वाचा कथां कथयति। कदाचित्, विशालायां शून्यायां पुरी, त्रयः राजपुत्राः आसन्—महतात्मानः, सद्वृत्ताः, दिवाकरेषु नक्षत्रवत् प्रकाशमानाः। तेषां द्वौ न कदापि जातौ, तृतीयः गर्भे अपि न स्थितः; तथापि ते शुद्धवृत्ताः, शुद्धरूपिणः, शशिन इव प्रकाशन्ते। तदा, परमार्थलाभकामिनः, ते मिलित्वा, निर्जनाः, विषण्णमुखाः, दुःखग्रस्तचित्ताः आसन्। शून्यां तां पुरीं परित्यज्य, विकृतमुखाः, गच्छन्तः, बुध, बुधगुरुशुक्राः यथा गगने संयोगं कुर्वन्ति, तथा ते जग्मुः। तेषां तनवः कर्णिकरद्रुमसदृशा, पृष्ठतः भास्करेण दग्धाः, मार्गे श्रान्ताः, यथा कोमलपत्राणि ग्रीष्मतप्तानि। तप्तमार्गरेणुना तेषां कमलसदृशे पादौ दग्धौ; ते विलपन्ति—“हन्त, पितः! हन्त, मातः!”—यथा मृगाः स्वपृष्ठसंघात् विहीनाः। तृणशल्यैः पादाः विद्धाः, स्वेदेन स्नेहितसंधयः, दूरं गत्वा धूलिधूसराङ्गाः, ते अग्रे ययुः। मार्गे, पुष्पस्रवणैः सघनैः, फलनवपल्लवैः भूषितैः, मृगद्विजगणाश्रयैः, त्रयाणां वृक्षाणां समूहं प्राप्तवन्तः। तेषां वृक्षाणां द्वौ न जातौ, तृतीयः आरोह्यमाणः अपि बीजहीनः। ते श्रान्ताः, तेषु एकस्मिन् वृक्षे अधः उपविश्य, इन्द्रस्य स्वर्गे कल्पवृक्षच्छायायामिव, विश्रान्तिं लेभिरे। तत्र सुरसदृशानि फलानि भुक्त्वा, तेषां रसं पीत्वा, पुष्पस्रवणैः मालाः कृत्वा, चिरकालं विश्रान्ताः, पुनः प्रतस्थिरे। अनन्तरं, गच्छन्तः, मध्याह्ने, ते त्रयाणां नदीनां तीरं प्राप्तवन्तः, यासां तरङ्गाः प्रचण्डं शब्दं कुर्वन्ति।