सर्वत्र दिशासु ब्रह्मणः शक्तिः व्याप्यते—नश्यन्ति वस्तूनि तस्य विनाशशक्त्या, शोकग्रस्तेषु दुःखशक्तिः दृश्यते। हर्षितेषु आनन्दशक्तिः, वीरयोद्धायाम् बलशक्तिः, सृष्टेषु सृष्टिशक्तिः, युगान्ते सर्वस्य लयनशक्तिः प्रकटते। यथा वृक्षस्य फलानि, पुष्पाणि, लताः, पत्राणि, शाखाः, उपशाखाः, संघाताः च बीजे स्थितानि तिष्ठन्ति, तथा एषं जगत् ब्रह्मणि स्थितम् अस्ति। चैतन्य-अचैतन्ययोः मध्ये केवलं आभासबलात्, यः मनः जीवात्मा इति कथ्यते, सः ब्रह्मणि दृश्यते। यथा वृक्षे विविधाः लताः, गुच्छाः, संघाताः, अंकुराः तिष्ठन्ति, तथा जीवस्य शक्तयः ब्रह्मणि वसन्ति। यथा भूमिः देशकालविधिना नानापुष्पाणि उत्पादयति, तथा मनांसि लोकान् सृजन्ति। देशकालभेदेन, भूम्याः तलेषु यथा शालिधान्यादयः उत्पद्यन्ते, तथा निश्चिते स्थले, निश्चिते काले, निश्चिताः शक्तयः प्रकटन्ते। एष एव ब्रह्म—शुद्धं, निरवच्छिन्नं चैतन्यम्, कल्पितविकल्परहितम्—एष अहं, त्वम्, जगत्, सर्वदिशः च, हे राघव। स आत्मा, हे राम, सर्वत्र व्याप्यते, महरूपेण सदा प्रकटते; यं यं चिन्ताशक्तिं गृह्णाति, तत् मनः इति कथ्यते। यथा पक्षिणः गमनं आकाशे दृश्यते, अथवा जलस्य प्रवाहे घूर्णनं, तथा मनः जीवः च आत्मनि केवलं आभासमात्रम्। यद् मनःरूपं, यः चिन्ताशक्तिः उत्पद्यते—एषा दिव्यशक्तिः; अतः, हे रिपुवीर, सा ब्रह्मैव। 'एष अहम्' इति विचारः केवलं आभासात् उत्पद्यते; मनः-ब्रह्मणोः भेदबुद्धिः परममोहस्य कारणम्। यद् चिन्तारूपम्, सत् वा, असत् वा, यद् नाम, सर्वाः शक्तयः तस्य शक्तिः; तां शक्तिं ब्रह्मणं विद्धि। यद् मनःसत्त्वं, यत् मनसि तिष्ठति, आभासेन उत्पाद्यते, तेनैव आभासेन लीयते, नान्येन। यानि मनःशब्देन कल्पितानि भेदाः—विरोधः, सीमाः, संख्या, रूपम्—तान्, हे ब्रह्मविद्, ब्रह्मैव विद्धि। यथा मनःस्य आभासः विस्तारयति, तथा स एव भवति; अत्र चन्द्रस्य दृष्टान्तः उपन्यस्यते। यथा विशालशुद्धजलस्य स्थले स्वतः तरङ्गः उत्पद्यते, तथा जीवः परात्मनि संसारस्य कारणम्। हे राम, ब्रह्मविदः सर्वचैतन्यम् सदा ब्रह्मैव, यथा समुद्रे तरङ्गाः, ऊर्मयः, स्पन्दनानि जलमेव। न द्वितीयं अस्ति, केवलं सत्, यद् नाम, रूप, क्रिया इति प्रकटते; यथा समुद्रे तरङ्गविविधता जलात् भिन्ना कल्प्यते। यद् जायते, नश्यति, चलति, स्थिरं वा—तद् ब्रह्मणि ब्रह्मैव, ब्रह्मस्य विकारः। यथा मरीचिकायां तीक्ष्णतापः स्वस्यैव आभासे प्रकटते, तथा अद्वितीय आत्मा स्वे स्वे रूपे विविधरूपेण प्रकटते। कारणम्, क्रिया, कर्ता, जन्म, मरणं, सत्त्वम्—सर्वं ब्रह्मैव; अन्यत् नास्ति, यद् पृथक् दृश्यते, तद् केवलं कल्पनायै। न लोभः, न मोहः, न तृष्णा—सर्वे शुद्धाः। आत्मनि आत्मनः लोभः, तृष्णा, मोहः कथं स्युः? कुत्र वा उत्पद्येत? एषं विश्वम् आत्मैव; कल्पनाप्रक्रिया आत्मैव। यथा सुवर्णकटकः सुवर्णमेव, तथा आत्मा मनःरूपेण प्रकटते। हे राम, यद् ब्रह्म, अज्ञातम् सन् मनः वा जीवः इति कथ्यते; न ज्ञातम् सन् शीघ्रं बन्धनम् गृह्णाति, ज्ञातम् सन् मुक्तिः भवति। शुद्धचैतन्यात्मना, स्वस्य अज्ञानात्, स्वकल्पनया, व्यक्तित्वम् प्रकटते, यथा आकाशेन शून्यता प्रकाश्यते। अत्र आत्मा जगति जीवस्वरूपेण प्रकाशते, आत्मा न इति भासते; यथा दृष्टिदोषयुक्तस्य द्वौ चन्द्रौ दृश्यते, तौ सत्-असत्। मोहात्, शब्दार्थयोः भेददर्शनम् असंभवम्; आत्मा सर्वत्र व्याप्यते, कुत्र बन्धः, कुत्र मुक्तिः? यत्र नित्यं बन्धनं असंभवम्, तत्र बन्धनबुद्धिः कल्पना; यस्य बन्धनम् कल्पितम्, तस्य मुक्तिः अपि कल्पितमेव, न तु सत्यम्। यद् मनः निश्चयम् करोति, तदेव भवति, न अन्यथा; अतः, हे प्रभो, बन्धनम् कल्पितमेव, कथं सत्यम् स्यात्? एषा बन्धनकल्पना अज्ञानिनां मिथ्या; तेषां मुक्तिविचारः अपि मिथ्या। एवं अज्ञानस्य गणनायाम्, बन्धन-मुक्तिविचारः स्मृतः; परं तत्त्वे, हे विद्वन्, न बन्धनं, न मुक्तिः। कल्पनाया असत्यत्वं जागृतचित्तस्य साक्षात्, यथा रज्जुसर्पयोः, हे विद्वन्; अजातचित्तस्य न तु। विदुषां बन्धन-मुक्त्यादिषु न भ्रमः; अज्ञानिनां, हे राघव, तु तत्र भ्रमः अस्ति। प्रथमं मनः, ततः सङ्गविमुक्तिदर्शनम्, अनन्तरं जगत्सृष्टिः, लोकनामकरणम्; एष प्रारम्भः, यः मूलं प्राप्त्वा, बालककथायोग्यः भवति। हे श्रेष्ठमुने, बालककथायाः क्रमः कथं कथ्यते? मनःवर्णनस्य कारणं च कृपया क्रमशः कथय। बालकः स्वच्छमनाः, सरलः च, धाय्यं पृच्छति—'कथां काचित् श्रुत्वा वद।' तस्य मनोरञ्जनाय, धाय्यः, या विदुषी, तस्मै स्पष्टसुमधुरैः शब्दैः कथां कथयति। एकदा त्रीन् राजकुमारान्, महात्मानः, पुण्यशीलान्, विशालशून्यनगरे, आकाशे तारा इव, विद्युत् इव, अस्ति। तेषु द्वौ न कदापि जातौ, तृतीयः गर्भे अपि न स्थितः; तथापि शुद्धाचाररूपेण, चन्द्रौ इव, प्रकाशन्ति।