मानसस्य प्रमादेन दुःखानि पर्वतशृङ्गवत् वृद्धिं यान्ति; यदा तु मनः निगृहीतं भवति, तदा तानि दुःखानि सूर्यस्य सन्निधौ हिमवत् लीयन्ते। अतः सर्वजीवनकाले मनः शास्त्रविज्ञानोत्पन्नया सत्संकल्पशक्त्या, विषयनिग्रहप्रयत्नेन, मुनिभिः मौनेन यथा रक्षितं तद्वत् रक्षितव्यं; अनन्तरं शुद्धं शीतलं अजं च पदं प्राप्य, तत्र स्थितः पुरुषः महतीषु आपदेष्वपि दुःखात् रक्षां लभते। एवं मनः परं ब्रह्मणि लीनमभवत्; यथा तरङ्गः सागरं प्रति एकत्वं गच्छति, तथा। हे राम, जागरितानां साधूनां मनः अत्र ब्रह्मैव, अन्यन्नास्ति; यथा सामान्यदृष्टीनां तरङ्गः सागरात् न पृथक् दृश्यते। अपि तु, ये न जागरिताः, तेषां मन एव संसारविचरणस्य कारणं; यथा जलस्य सामान्यभावं न पश्यन्, तरङ्गस्य जलात् भेदं पश्यति। अज्ञानिनां बोधायैव शब्दार्थसम्बन्धेन कल्पितं भेदं दृश्यते। परं ब्रह्म सर्वशक्तिमत्, नित्यं पूर्णं अव्ययम्; तस्मात् पृथक् किञ्चिन्नास्ति, न च तस्मिन्नन्तरात्मा यः सर्वव्यापि न स्यात्। यत् यत् तस्मै सर्वव्यापिने ईश्वराय रोचते, तत् तदेव शक्तिं सः प्रकाशयति; स एव सर्वत्र व्याप्य तां शक्तिं प्रकटयति। हे राम, ब्रह्मणः चैतन्यशक्तिः देहेषु दृश्यते; कम्पनशक्तिः वायुषु; जडशक्तिः शिलासु। आपः द्रवत्वेन, अग्निः दाहशक्त्या, आकाशः शून्यभावेन, वस्तूनां सतत्त्वेन शक्तिमन्तः दृश्यन्ते। ब्रह्मशक्तिः सर्वत्र व्याप्यते; नश्यन्ति वस्तूनि तस्य विनाशशक्त्या, शोचन्ति जनाः तस्य शोकशक्त्या। हर्षयुक्तेषु आनन्दशक्तिः, वीर्यवति वीरशक्तिः, सृष्टौ सृजनशक्तिः, युगान्ते लयशक्तिः दृश्यते। यथा वृक्षस्य फलपुष्पलतापर्णशाखाबल्कलानि बीजे एव स्थितानि, तथा ब्रह्मणि जगत्सर्वं स्थितम्। केवलं आभासबलात् चैतन्य-जडयोः मध्ये मनः, यत् जीवात्माख्यं, ब्रह्मण्येव दृश्यते। यथा वृक्षे नानाविधाः लतागुल्मकिसलयानि निवसन्ति, तथा जीवात्मनः शक्तयः ब्रह्मणि वसन्ति। यथा भूमिः देशकालानुसारं नानाविधपुष्पाणि उत्पादयति, तथा मनांसि लोकान् सृजन्ति। काले देशे च शक्तयः उत्पद्यन्ते; देशकालभेदेन, यथा धान्यबीजानि पृथिव्याम्। एवमेव ब्रह्मैव शुद्धमेकं चैतन्यरूपं कल्पितकल्पनारहितं—एष अहम्, त्वम्, जगत्, सर्वदिक्, हे राघव। स एवात्मा, हे राम, सर्वत्र व्याप्यते, महद्रूपेण सततं प्रकाशते; यां यां चिन्ताशक्तिं गृह्णाति, सा एव मनः इति कथ्यते। यथा पक्षस्य गतिरेकस्मिन्गगने दृश्यते, वा जलस्य वह्निः जलमध्ये whirlpool इव, तथा मनः जीवात्मा च आत्मनि केवलं आभासमात्रं। यत् मनसः रूपं, चिन्ताशक्तिरूपं, सा दिव्यशक्तिः; अतः, हे रिपुंजय, सा ब्रह्मैव। अहं इति यः भेदः, सः केवलं आभासात् जायते; मनः ब्रह्मणः भिन्नम् इति विचारः परममोहस्य कारणम्। यत् चिन्तारूपं, सत्तासद्भावं, नामरूपं च यत्, सर्वं शक्तिरूपं; तां शक्तिं ब्रह्मैव विद्धि। यत् मनः सत्तारूपं मनसि तिष्ठति, आभासेन उत्पाद्यते, तेनैव आभासेन निवर्तते, नान्यथा। यानि यानि भेदाः—विप्रतिपत्तिः, सीमाः, संख्या, रूपं—शब्देन मन इति कल्प्यन्ते, तानि सर्वाणि ब्रह्मैव, हे ब्रह्मविद्। यथा मनसः आभासः यथावत् प्रकाशते, तथा एव तद्भवति; अत्र चन्द्रस्य दृष्टान्तः यथावत् उपपद्यते। यथा विशालशुद्धसलिले स्वयं स्पन्दः जायते, तथा आत्मनि जीवः संसारकारणम्। हे राम, ब्रह्मविदः सर्वदा चैतन्यं ब्रह्मैव, यथा सागरस्य तरङ्गलहर्यः जलमेव। द्वितीयं किञ्चिन्नास्ति; केवलं सत्, नामरूपक्रियाभेदेन प्रकटितम्, यथा सागरतरङ्गविचित्रता जलात् पृथगिव कल्प्यते। यत् जायते, नश्यति, चरति, तिष्ठति, तद् ब्रह्म ब्रह्मणि, ब्रह्मणः एव विकारः। यथा मरीचिकायां तुषारगौरवं आतपेन स्वयमेव उपजायते, तथा आत्मा अविभक्तः सन् स्वयमेव नानारूपेण प्रकाशते। कारणं, क्रिया, कर्ता, जन्म, मरणं, सत्त्वं—सर्वं ब्रह्मैव; तस्मात् पृथक् किञ्चिन्नास्ति, यद् दृश्यते तदपि केवलं कल्पनार्थम्। लोभो नास्ति, मोहः नास्ति, तृष्णा नास्ति; सर्वं शुद्धम्। आत्मन्यात्मनि लोभो वा तृष्णा वा मोहः कुतः, कुत्र वा जायेत? इदं सर्वं जगत् आत्मैव; कल्पनाप्रक्रिया आत्मैव। यथा सुवर्णकङ्कणः सुवर्णमेव, तथा आत्मा मनः रूपेण दृश्यते। हे राम, यत् ब्रह्म, अज्ञाते, मनो वा जीव इति कथ्यते; अज्ञाते बन्धं शीघ्रं गृह्णाति, ज्ञाते तु बन्धात् विमुक्तिः। आत्मा, यः शुद्धचैतन्यः, स्वज्ञानाभावेन स्वकल्पनया जीवत्वं प्रकटयति, यथा आकाशेन शून्यं प्रकाश्यते। अत्र आत्मा जगति जीवत्वेन प्रकाशते, आत्मत्वं अप्रकाशयन्, यथा दृष्टिदोषेण द्वौ चन्द्रौ दृश्येते, उभौ अपि सत्यमिथ्ये। मोहात् शब्दार्थयोः भेददर्शनं अशक्यं; आत्मा सर्वत्र व्याप्यते, तत्र बन्धः कुत्र, मोक्षः वा कुत्र? यत्र बन्धः नित्यं नास्ति, तत्र बन्धः इति यत्, तद् केवलं कल्पनया; यस्य बन्धः कल्पितः, तस्य मोक्षः अपि कल्पित एव, न तु सत्यः। यद् यद् मनसि निश्चयं लभते, तत् तदेव भवति, नान्यथा; अतः, हे प्रभो, यदा बन्धः केवलं कल्पितः, तर्हि सः कथं सत्यतया अस्ति?