एकदा महर्षिः रामाय इदं मनसः रहस्यं विवृणोति स्म। सहस्रनेत्रबाहुरिव पुरुषः दृश्यते, तस्य रूपाणां अनन्तता मनसः शक्तिम् उपदिशति। यदा कश्चन स्वयमेव स्वदेहं पुनः पुनः प्रहृत्य ताडयति, तदा वस्तुतः मन एव आत्मनं कल्पितैः आघातैः ताडयति। यदा च कश्चन आत्मनः पलायनं करोति, स्वयमेव आत्मनं ताडयन् पलायते, तदा मन एव स्वस्वप्रवृत्तिभ्यः पलायते, आत्मनं ताडयति च। स्वेच्छया आत्मनः मनः ताडयति, स एव स्वयम् अपि पलायते; पश्य, अज्ञानस्य एषा प्रकाशना। सर्वाणि मनांसि स्वीयैः वासनाभिः दग्धानि, स्वयमेव त्वरया तदवस्थां प्राप्तुम् इच्छन्ति, पलायन्ते। एषा व्याप्य स्थितिः दुःखरूपेण मनसा एव उत्पाद्यते; यदा चात्मा महतीं पीडां प्राप्नोति, पुनः तस्मात् पलायते। कामवासनाजालमध्ये, मनः स्वयमेव बन्धनं सृजति; स्वकल्पनासूत्रैः मनः स्वयम् आत्मानं रज्ज्वा इव रजुकृतः कोष इव बद्ध्वा तिष्ठति। यथा चञ्चलः बालकः स्वक्रीडायां दुःखं प्राप्नोति, आगामिदुःखं न जानाति, एवं मनः अपि स्वक्लिष्टक्रीडासु प्रवृत्तं, भाव्यदुःखं न पश्यति। यथा कपिः काष्ठच्छिद्रे गूढेषु शिश्नयोः आपत्तिम् अजानन् तान् आकृष्य स्वयम् एव दुःखं प्राप्नोति, एवं मनः अपि स्वयम् आत्मने दुःखं जनयति। दीर्घाभ्यासेन चिरं ध्यानेन च मनः स्थिरत्वं प्राप्नोति; स्वाभाविकं पदं पुनः पुनः प्राप्त्वा, शोचति न किञ्चन। मनसः प्रमादेन दुःखानि पर्वतशिखराणि इव वर्धन्ते; तस्य निग्रहे तु, तानि हिमराशय इव सूर्येण क्षीयन्ते। जीवनपर्यन्तं मनः शास्त्रज्ञानसमुत्पन्नया धृत्या, विषयनिग्रहाभ्यासेन, मुनिभिः मौनद्वारा रक्षितव्यम्; ततः शुद्धं शीतलं अजं पदं लभ्यते, यत्र स्थितः पुरुषः महतीषु आपदेष्वपि दुःखेन न स्पृश्यते। एतत् मनः ब्रह्मणः परमं पदं प्राप्तम्; यथा तारा तरङ्गः सागरं प्रविशति, तथा ब्रह्मणि लीयते। ये जागरिताः, हे राम, तेषां मनः ब्रह्मैव, न अन्यत् किञ्चन; यथा सामान्यदृष्टये तरङ्गः सागरात् न भिन्नः। ये तु अजातप्रबुद्धाः, तेषां मनः संसारस्य कारणम्; यथा अदृष्टसाम्ये जलतरङ्गयोः भेदः दृश्यते। अजातप्रबुद्धानां बोधार्थं शब्दार्थसम्बन्धेन भेदः कल्प्यते। परमं ब्रह्म सर्वशक्तिमत्, नित्यम् पूर्णम् अविनाशि च; तस्मात् पृथक् किञ्चन नास्ति, न च तस्मिन्सर्वव्यापिनि आत्मनि किञ्चन अन्यदस्ति। यत् या शक्तिः तस्मै सर्वव्यापिने प्रियं, तामेव सः प्रकटयति; सः सर्वव्यापी तामेव शक्तिं व्याप्तां दर्शयति। हे राम, ब्रह्मणः चैतन्यशक्तिः देहेषु दृश्यते; कम्पनशक्तिः वायुषु; जडशक्तिः शिलासु। द्रवशक्तिः जले; तेजशक्तिः वह्नौ; शून्यशक्तिः आकाशे; सतत्त्वशक्तिः वस्तुषु। ब्रह्मशक्तिः, या सर्वव्यापिनी, सर्वत्र दृश्यते—विनाशशक्तिः नश्यतां वस्तुषु, दुःखशक्तिः शोकातुरेषु। आनन्दशक्तिः हृष्टेषु, बलशक्तिः वीर्यवान् योधेषु; सृष्टिशक्तिः सृष्टेषु, युगान्ते लयशक्तिः। यथा वृक्षे फलपुष्पलतापल्लवशाखासाखाङ्गानि बीज एव तिष्ठन्ति, तथा ब्रह्मणि जगत् तिष्ठति। केवलं आभासबलात्, चेतनाजडयोः मध्ये, मनः जीवात्मा इति ब्रह्मणि दृश्यते। यथा वृक्षे लतावृन्तपल्लवकुसुमादयः सन्ति, तथा ब्रह्मणि जीवात्मनः शक्तयः वसन्ति। यथा पृथिव्यां देशकालवशात् विविधानि पुष्पाणि जायन्ते, तथा मनांसि लोकान् सृजन्ति। काले देशे च विशेषशक्तयः उत्पद्यन्ते; प्रदेशकालवैचित्र्येण, यथा तण्डुलानि पृथिव्याः उपरि। एतदेव ब्रह्म—शुद्धम्, अविभक्तचेतनारूपम्, कल्पनारहितम्—एषः अहम्, त्वम्, जगत्, दिशः च, हे राघव। स आत्मा, हे राम, सर्वत्र व्याप्य, नित्यं महरूपेण प्रकाशते; या यस्य चिन्ताशक्तिः, सा एव मनः इति कथ्यते। यथा पक्षिणः चलनं गगने दृश्यते, वा आप्सु चक्रवातः जायते, तथा मनः जीवात्मा आत्मनि केवलं आभासमात्रम्। या मनसः रूपता, चिन्ताशक्तिरूपेण या उत्पद्यते, सा दिव्यशक्तिः; तस्मात्, हे रिपुघ्न, ब्रह्मैव सा। 'अहं अस्मि' इति या कल्पना, सा केवलं आभासात् जायते; मनः ब्रह्मणोः भेदकल्पना हि महामोहकारणम्। यत् चिन्तारूपम्, सत्त्वासत्त्वरूपं, यत् नाम्ना निर्दिश्यते, सर्वाः शक्तयः सा एव शक्ति; तां ब्रह्मैव विद्धि। या मनसः स्थितिः, या मनसि तिष्ठति, सा आभासेन उत्पद्यते, तेनैव आभासेन निवर्तते, नान्यथा। याः मनशब्देन कल्प्यन्ते—विपरीतता, सीमाना, संख्या, रूपं च—तानि, हे ब्रह्मविद्, ब्रह्मैव विद्धि। यथा मनसः आभासः प्रकटते, तथा एव तद्रूपं भवति; अत्र चन्द्रस्य उदाहरणम्। यथा विशालशुद्धे अम्बुधौ स्वयमेव लहरी जायते, तथा परमात्मनि जीवात्मा संसारहेतुः। हे राम, ब्रह्मविदः सर्वदा चेतना ब्रह्मैव; यथा सागरे तरङ्गस्फुरणलहरी जलमेव। न द्वितीयं किञ्चन अस्ति; केवलं सत्तैव, या नामरूपक्रियाविशिष्टा दृश्यते, यथा सागरे तरङ्गवैचित्र्यं जलात् भिन्नमिव कल्प्यते। यद् जायते, नश्यति, चलति, स्थिरं वा भवति—एतत् सर्वं ब्रह्मणि ब्रह्मरूपम्, ब्रह्मणः एव विकारः।