शृणु राघव, मनसः स्वभावविचारस्य अद्भुतां कथाम्। यः पुरुषः केवलं अर्धमात्रां विवेकम् आपन्नः, निर्मलावस्थां च न प्राप्तः, तस्य चेतसि यदि विषयत्यागः सम्पद्यते, तदा तिव्रं दुःखम् उदेति। यदा तु करुणया प्रबुद्धः कश्चन स्वाङ्गानि रुदन्ति पश्यति, तदा तस्य मनः चिन्तयति—"हा, एतानि परित्यज्य अहं कुत्र गच्छेयम्?" इति। तथा अर्धविवेकसम्पन्नस्य, निर्मलावस्थां अप्राप्तस्य, यदि मनः स्वाङ्गानि परित्यजति, दुःखमेव वर्धते। यदा तु पूर्णविवेकयुक्तस्य पुरुषस्य मनसि बोधमदात् हास्यं जायते, तदा तत् तस्य तृप्तिम् आवहति। यः पूर्णविवेकम् आपन्नः, संसारचक्रं च परित्यक्तः, तस्य मनः रूपाणि विमुञ्चति चेत्, तदा एव आनन्दः वर्धते। यदा कश्चित् पुरुषः स्वाङ्गानि उपहासात् हसन्ति पश्यति, तदा तानि रूपाणि मनसा गृहीतानि मोहमेव जनयन्ति। मोहनिर्मितैः मिथ्याभिमानैः दीर्घकालं मया स्वयमेव प्रमोहितः, अतः उपहासेन मम स्वाङ्गानि मनसा दृश्यन्ते। यदा मनः विवेकम् आपद्यमानं अनन्ते विश्राम्य पूर्वदीनतां दूरतः स्मरन् शान्तः हास्येन पश्यति। यदा मया सविशेषं पृष्टः, सः विवेकः मनः बलात् गृहीत्वा प्रदर्शितः। यदा स्वाङ्गानि पतित्वा दृष्टेभ्यः अदृश्यन्ते, तदा मनसः विषयेषु आकाङ्क्षा निरुद्धा सति, तानि विश्राम्यन्ति इति दृश्यते। यथा सहस्रनेत्रबाहुपुरुषवर्णनम्, तथैव मनसः अनन्तरूपसमर्थ्यस्य दृष्टान्तः। यदा कश्चित् आत्मनं पुनः पुनः ताडयति, तदा मन एव कल्पितताडनैः स्वयम् आत्मानं ताडयति। यदा कश्चित् आत्मनः पलायनं करोति, स्वयम् आत्मानं ताडयन्, तदा मन एव स्वचेष्टाभ्यः पलायते ताडयति च। स्वेच्छया सः स्वमनः ताडयति, स्वयम् एव पलायते; पश्य मूढतायाः प्रकाशम्। सर्वाणि मनांसि स्वस्ववासनातपेन संतप्तानि, स्वयमेव तस्मात् अवस्थां प्राप्तुम् उत्कण्ठया पलायन्ते। एषः व्याप्य दुःखसमूहः मनसा एव उत्पाद्यते; यदा आत्मा महता क्लेशेन पीड्यते, तदा पुनः तस्मात् पलायते। इच्छावासनाजालमध्ये स्वयमेव बन्धनम् उत्पद्यते; मनः स्वकल्पनासूत्रैः स्वयम् एव कोषं रचयित्वा तत्र बध्नाति, यथा रजुशकटः स्वककुदं जालयति। यथा चपलः बालकः क्रीडन् दुःखाय पतति, न च आगामिदुःखं पश्यति, एवं मनः अपि स्वक्लेशक्रीडायाम् प्रवर्तते, भविष्यद् दुःखं न पश्यन्। यथा कपिः काष्ठछिद्रे स्वशिश्नं पाशे बद्धं न जानीते, तदुत्पीडनाय यत्नं कुर्वन् दुःखं प्राप्नोति, एवं मनः स्वयम् आत्मनः क्लेशं जनयति। दीर्घाभ्यासेन चिरविचारेण च मनः स्थैर्यम् आप्नोति; स्वभावस्थितिं पुनः पुनः प्राप्त्वा, शोकं न अनुभवति। मनः प्रमादात् दुःखानि शैलशिखराणि इव वर्धन्ते; निग्रहे तु तानि सूर्यतेजसा हिमवत् विलयं यान्ति। जीवनपर्यन्तं मनः शास्त्रबुद्धिसंभावनया, विषयसंयमाभ्यासेन, मुनिभिः मौनव्रतेन यथावत् रक्षितव्यम्; अनन्तरं निर्मलशीतलाजन्मावस्था लभ्यते, या स्थिता सती महाक्लेशेऽपि पुरुषं शोकात् रक्षति। एवं मनः परं ब्रह्मावस्थां प्राप्तम्; यथा तारा सागरे विलीयते, तथा सः तत्र एकीभवति। बोधिनां मनः अत्र ब्रह्मैव, न अन्यत्; यथा सामान्यदृष्टये तारा सागरात् न पृथक्। अबुद्धीनां तु मनः संसारविचरणकारणम्; यः जलस्य ऐक्यम् न पश्यति, सः तरङ्गं जलात् पृथक् इति मन्यते। येषां तु बुद्धिः न जाग्रति, तेषां बोधायैव शब्दार्थसंम्बन्धजन्यं भेददर्शनं कल्प्यते। परं ब्रह्म सर्वशक्तिमान्, नित्यं पूर्णम् अविनाशि च; तस्मात् पृथक् किञ्चिद् नास्ति, न च तस्मिन् किञ्चिद् अस्ति यद् आत्मनः व्यापिनः न स्यात्। यत् तस्मिन्न् आत्मन्य् इष्टा शक्ति, स एव ताम् प्रकाशयति; व्याप्येशः तां शक्तिम् एव सर्वत्र प्रकाशयति। ब्रह्मणः चैतन्यशक्तिः देहेषु दृश्यते, स्पन्दशक्तिः वातेषु, जडशक्तिः शिलासु च। आप्यायनशक्ति जलस्य, दाहशक्ति वह्नेः, शून्यशक्ति आकाशस्य, सत्ताशक्ति वस्तूनां च। ब्रह्मणः व्याप्यशक्तिः सर्वदिक् दृश्यते—नाशशक्ति नश्यत्सु, शोकशक्ति शोचत्सु। हर्षशक्ति हृष्टेषु, वीर्यशक्ति बलिनां, सृष्टिशक्ति सृज्यमानेषु, अन्ते संहरणशक्ति अपि। यथा वृक्षे फलपुष्पलतापल्लवशाखाङ्कुरादयः बीजे स्थिताः, एवं विश्वमपि ब्रह्मणि स्थितम्। केवलं आविर्भावबलात्, चेतनाजडयोः मध्ये, मनः जीवात्मनाम्ना ब्रह्मणि दृश्यते इव। यथा वृक्षे लताकुञ्जकदलीकिसलयादयः निवसन्ति, तथा जीवशक्तयः ब्रह्मणि तिष्ठन्ति। यथा पृथिव्यां देशकालवशात् विविधपुष्पाणि जायन्ते, तथा मनांसि लोकान् सृजन्ति। काले देशे च विशेषशक्तयः उदयन्ति, देशकालभेदात्, यथा तण्डुलबीजानि पृथिव्याः उपरि। एतदेव ब्रह्म—शुद्धम्, निर्गुणम्, कल्पनाशून्यचेतनारूपम्—एषः अहम्, त्वम्, जगत्, दिशः च, हे राघव। स आत्मा, हे राम, सर्वत्र व्याप्य वर्तमानः, महद्रूपेण सदा प्रकाशते; या यां सङ्कल्पशक्तिं गृह्णाति, सा एव मनः कथ्यते। यथा पक्षच्छलनं गगने दृश्यते, वातौ च चक्रवातः, एवं मनः जीवात्मा च केवलं आत्मनि प्रतिबिम्बमात्रम् इति।