यः मनः करञ्जवनं प्रविष्टवान्, तत्र मानवत्वेन सम्पद्यते, तत्र चैकरसत्वेन लीयते। यत् पनसवनं शशाङ्करश्मिसितलम्, तद् स्वर्गरूपं मनःप्रसादनं विद्धि, हे रघुनन्दन। यथा यद् यद् पनसवने प्रविशति तत् तत्रैव लीयते, तथा स्वर्गसुखमात्रासक्तानि मनांसि तादृशानि विद्धि, हे राम। ये मनांसि, हे राघव, गहनतमसि गर्ते प्रविश्य न निष्क्रान्तानि, तानि महापातकिनां बन्धनानि भवन्ति। ये पुनः करञ्जवनं प्रविश्य न निष्क्रान्तानि, तानि मानवमनांसि सञ्ज्ञायन्ते, हे रघुकुलनन्दन। तत्र केचन तस्मिन्नेव जागृत्य बन्धनात् विमुक्ताः भवन्ति, अन्ये तु नानारूपाणि गृह्णन्तः योन्यन्तरं यान्ति। केचिद् पुण्यतपसा शुद्धाः सन्तः, कठोरभाविनोऽपि, स्थिरयुक्तानि शरीराणि धारयन्ति। ये त्वज्ञानिनः मां पापिनमिव परित्यज्य, आत्मज्ञानशून्यैः मनोभिः स्वविवेकः परित्यक्तः। यद् मनसा शीघ्रं भाष्यते—‘त्वया नाशितोऽस्मि, त्वं मे रिपुः’—एवं विलापः मनसापगच्छतः क्रियते। यद् रोधनं, क्रन्दनं, अश्रुपातः च पुरुषेण क्रियमाणः, स सर्वः मनसः विलाप एव, सुखजालत्यागिनः। यस्य विवेकः अर्धलभ्यः, निर्मलावस्थां न प्राप्तः, तस्य मनः विषयत्यागे तीव्रदुःखं जायते। यदा करुणया जागृतः कश्चन अङ्गानि रुदन्ति पश्यति, तदा मनः चिन्तयति—‘धिग्, एतान् त्यक्त्वा कुत्र यास्यामि?’ यस्य विवेकः अर्धलभ्यः, निर्मलावस्थां न प्राप्तः, तस्य मनः अङ्गत्यागे दुःखवृद्धिः भवति। यत् प्रमोदात् जागरणात् हास्यं जायते, तत् पूर्णविवेकयुक्तस्य मनसः तृप्तिरूपं, हे राम। यस्य विवेकः पूर्णलभ्यः, संसारत्यागो कृतः, तस्य मनः रूपत्यागे एव सुखवृद्धिः। यदा पुरुषस्य अङ्गानि परिहासेन हसन्ति दृश्यन्ते, तदा मनसा दृष्टानि रूपाणि मोहमावहन्ति। दीर्घकालं मोहकल्पिताभिः मिथ्याभिः मया वञ्चितः, अतः परिहासेन स्वानि अङ्गानि मनसा दृश्यन्ते। विवेकलभ्यं मनः अनन्तावस्थायां स्थित्वा, स्वपूर्वदीनतां दूरात् सान्त्वेन पश्यति, हसन्तं च। मया यदा सम्यग् पृष्टं, तदा सः विवेकः मनः बलात् गृहीत्वा दर्शितः। यदा अङ्गानि पतित्वा अदृश्यानि भवन्ति, तदा मनसः विषयासक्तेः अभावे तानि विश्रान्तिम् आप्नुवन्ति। सहस्रनेत्रबाहुपुरुषवर्णनं मनसः अनन्तरूपसमर्थ्यां दर्शयति। यदा कश्चन स्वयमेव स्वं बारं बारं ताडयति, तदा मन एव कल्पितताडनैः स्वं ताडयति। यदा स्वयमेव स्वात् पलायते, ताडयन्, तदा मन एव स्वकृतप्रवृत्तेः पलायते, ताडयति च। स्वेच्छया स्वं मनः ताडयति, स्वयमेव पलायते; पश्य मूढत्वस्य प्रवृत्तिम्। सर्वाणि मनांसि स्ववासनातपितानि, स्वयमेव पलायन्ति, तदवस्थां प्राप्सुम् उत्सुकानि। एतत् व्याप्य दुःखं मनसैव उत्पाद्यते; यदा आत्मा महता क्लेशेन पीड्यते, तदा तस्मात् पुनः पलायते। कामसङ्कल्पजाले, संस्कारपाशे च, बन्धनं स्वयमेव जायते; मनः स्वकल्पनासूत्रैः स्वयम् आत्मानम् रज्जुकर्मवत् बध्नाति। यथा चञ्चलः बालकः स्वक्रीडया अनागतदुःखं न वेत्ति, तथैव मनः स्वकठिनक्रीडासु प्रवृत्तम्, अनागतदुःखं न पश्यति। यथा कपिः काष्ठछिद्रे गुह्यभागग्रहणदुःखं न पश्यन्, तदुत्कर्षेण स्वयमेव दुःखं प्राप्नोति, एवं मनः स्वयम् आत्मनः दुःखं जनयति। दीर्घाभ्यासेन, चिन्तनपरिपाकेन च, मनः स्थैर्यं प्राप्नोति; स्वभावस्थितिं पुनः पुनः सम्पाद्य शोकं न अनुभवति। मनोऽप्रमादेन दुःखानि शैलशिखरवत् वर्धन्ते; तस्य निग्रहेन तानि सूर्यतेजसा हिमवत् क्षीयन्ते। जीवितपर्यन्तं मनः शास्त्रविवेकोत्थसद्व्रतेन, विषयसंयमाभ्यासेन च, मुनिभिः मौनवत् रक्षितव्यम्; ततः शुद्धं शीतलं अजं पदं लभ्यते, यत्र स्थितः महानपि विपत्तौ पुरुषः शोकं न प्राप्नोति। एतत् मनः ब्रह्मणः परमार्थं प्राप्तम्; तेनैक्यं प्राप्त्वा तरङ्ग इव सागरे लीयते। जागृतानां, हे राम, मनः अत्र ब्रह्मैव, न अन्यत्; यथा सामान्यदृष्टये तरङ्गः सागरात् न पृथक्। अजातानां तु मनः संसारचरणस्य कारणम्; यथा जलरूप्यदृष्ट्याभावे तरङ्गजलयोः भेदः दृश्यते। अजातदृष्टीनां बोधार्थं शब्दार्थयोः सम्बन्धेन भेदो कल्प्यते। परब्रह्म सर्वशक्तिमान्, नित्यः, पूर्णः, अक्षयः; तस्मात् पृथक् न किञ्चिदस्ति, न च तस्मिन्यत् सर्वात्मनोऽन्यत्। यद् यत् तस्मै परमात्मने प्रियतमा शक्ति, सा एव सदा प्रकट्यते; स एव सर्वव्यापी तां शक्तिं सर्वत्र प्रकाशयति। ब्रह्मणः चैतन्यशक्तिः देहेषु दृश्यते, स्पन्दनशक्तिः वायुषु, जडशक्तिः शिलासु। आप्सु द्रवशक्तिः, वह्नौ दाहशक्तिः, आकाशे शून्यशक्तिः, वस्तुषु सत्ताशक्तिः च। एवं, हे राम, मनसः प्रवृत्तयः, तस्य बन्धनं, विमोक्षः, दुःखं च, सर्वं मनसः एव कृत्यम्; विवेकप्राप्तौ तु सर्वं ब्रह्मैव, एकरसत्वेन लीयते।