शृणु, रघुनाथ महाबाहो, सर्वं ते कथयामि। स महद्वनं तव समीपमेव अस्ति, न तु तद् जनाः तव दूरस्थाः। एष एव संसारस्य पन्थाः, गम्भीरः शून्यः च, राम, तं नित्यं परिवर्तमानं महद्वनं विद्धि। तद्वनं केवलं विवेकेन प्राप्त्यं प्रकाशेन पूरितं, अन्येन किञ्चिद् न संयोज्यते, तत् तत्र केवलम् अस्ति। तत्र विचरन्ति ये महाबलिनः, तान् मनांसि दुःखं पतितानि विद्धि। अहं हि तेषां सर्वेषां विवेकदर्शी साक्षी, राघव विवेकस्य माध्यमेन तानि अन्यानि च द्रष्टुम् अशक्नुवम्। मम विवेकस्यैव प्रकाशेन एतानि मनांसि मया ज्ञातानि, यथा सूर्यस्य प्रकाशेन पद्मानि नित्यं प्रकाश्यन्ते। मम जागरणं प्राप्त्वा मम कृपया, बुद्धिमन्, केचन मनांसि परमशान्तिं प्राप्तानि, तानि उपरान्तानि। केचन विवेकं न स्वीकरोन्ति मोहात्, मम निन्दनस्य वशेन तानि मनांसि गहनस्य गर्ते पतन्ति। तानि गम्भीराणि अन्धगर्तानि, रघुवंशज, नरकाः इति प्रसिद्धानि; तत्र तानि मनांसि पतन्ति पुनः पुनः उत्थाय पतन्ति। यः तु घनः करञ्जकाननः इति प्रसिद्धः, तं विषयसुखस्य स्वादः इति विद्धि; मानुषजीवनं दुःखकण्टकैः आवृतं, त्रिविधतृष्णया प्रेरितम्। यानि मनांसि करञ्जकाननं प्रविष्टानि, तानि तत्र मानवत्वं प्राप्तानि, एकस्य स्वादस्य आसक्तानि। यः तु कदलीवनं शीतलं चन्द्रकिरणैः, रघुवंशज, तं स्वर्गः इति विद्धि, यः मनसः हर्षं जनयति। यथा यत् कदलीवनं प्रविशति, तत्रैव लीनं भवति, तथा राम, स्वर्गसुखे आसक्तानि मनांसि तादृशानि विद्धि। ये मनांसि गहनं तमःगर्तं प्रविष्टानि न निष्क्रान्तानि, तानि महापापैः बद्धानि। ये मनांसि करञ्जकाननं प्रविष्टानि न निष्क्रान्तानि, तानि मानवस्य मनांसि। केचन तत्र जागृत्य बन्धनात् मुक्तानि, अन्ये बहुरूपाणि धृत्वा गर्भात् गर्भं प्रविशन्ति। केचन पुण्यतपसा शुद्धानि, कठोरस्वभावानि अपि, स्थिरदेहं यथायोग्यं धारयन्ति। ये मूढाः मम विवेकं पापवत् त्यक्तवन्तः, आत्मज्ञानहीनानि मनांसि, तेषां विवेकः स्वयमेव त्यक्तः। यत् मनः शीघ्रं वदति—"त्वया नष्टः अस्मि, त्वं मे शत्रुः"—एवं विलापः मनसा पतनं कृत्वा उच्चर्यते। रोदनं, उच्चनादः, बहूनि अश्रूणि यानि पुरुषेण क्षिप्यन्ते, राघव, तानि मनसः विलापा एव, सुखजालं त्यक्त्वा। यस्य विवेकः अर्धलभ्यः, निर्मलावस्था न प्राप्ता, तस्य मनः सुखं त्यक्त्वा तीव्रः शोकः जायते। यदा दयया जागृतः जनः अङ्गानि रोदनं पश्यति, तदा मनः चिन्तयति—"धिग्, एतानि त्यक्त्वा कुत्र गच्छामि?" यस्य विवेकः अर्धलभ्यः, निर्मलावस्था न प्राप्ता, तस्य मनः अङ्गानि त्यक्त्वा शोकः वर्धते। यत् जागरणमदेन पुरुषेण हासः जायते, राम, तद्विवेकसम्पन्नस्य मनसः तुष्टिः। यः पूर्णविवेकं प्राप्तवान् संसारचक्रं त्यक्तवान्, तस्य मनः रूपाणि त्यक्त्वा सुखं वर्धते। यदा अङ्गानि पुरुषेण उपहासेन हासन्ति, तदा मनसा दृश्यन्ते रूपाणि, तानि मोहं जनयन्ति। दीर्घकालं मया मिथ्याभावनया मोहनिर्मितया मोहितः, अतः उपहासेन मम अङ्गानि मम मनसा दृश्यन्ते। विवेकं प्राप्तं मनः अनन्तावस्थायाम् स्थित्वा, शान्तम्, पूर्वं दुःखं दूरात् पश्यति, हासं करोति। यदा मया सूक्ष्मतः पृष्टं, तदा स विवेकः मनः बलात् गृहीत्वा यथोक्तं। यदा अङ्गानि पतित्वा दृष्ट्यन्ते, तदा दर्श्यते यत् मनसः विषयेषु अनिच्छायाम् विश्रामं यान्ति। सहस्रनेत्रबाहुपुरुषस्य वर्णनं मनसः अनन्तरूपशक्तिं दर्शयति। यदा जनः आत्मनं पुनः पुनः ताडयति, तदा मनः स्वयमेव कल्पितैः आघातैः ताडयति। यदा जनः आत्मनः ताडनं कृत्वा पलायते, तदा मनः स्वयमेव प्रवृत्तेभ्यः पलायते ताडयति। स्वयमेव मनः इच्छया ताडयति, स्वयमेव पलायते; पश्य, अज्ञानस्य प्रवृत्तिः। सर्वाणि मनांसि स्वभावदाहेन दग्धानि, स्वयमेव पलायन्ति, तदवस्थां प्राप्तुं उत्सुकानि। एष सर्वत्र दुःखं मनसः एव उत्पादितम्; यदा आत्मा महान् क्लेशं अनुभवति, पुनः तस्मात् पलायते। कामवासनाजाले, संस्कारजाले, बन्धनं स्वयमेव जायते; मनः स्वकल्पनातन्तुभिः स्वयमेव शिलाकीटवत् बध्नाति। यथा चञ्चलः बालः क्रीडन् दुःखं प्राप्नोति, भविष्यद्व्यथा न पश्यन्; तथा मनः स्वकठिनक्रीडायाम् प्रवर्तते, भविष्यदुःखं न पश्यति। यथा कपिः काष्ठे छिद्रे लिंगं निबद्धं न पश्यन्, तं उद्धर्तुं यतन् दुःखं प्राप्नोति; तथैव मनः स्वयमेव दुःखं जनयति। दीर्घाभ्यासेन, सततध्यानेन, मनः स्थिरत्वं प्राप्तुं शक्नोति; स्वभावावस्थां पुनः पुनः प्राप्त्वा, शोकं न अनुभवति।