संस्मर्ये अहं, यथा पुनः शीघ्रं तं पुरुषं समीपं गत्वा तेनैव प्रकारेण संवादं कृतवान्, हे पद्मनयन, स तु किञ्चित् अपि न अवगच्छत्। स मूढः पुरुषः केवलं माम् उवाच—"न अहं किञ्चित् अपि जानामि—हा, दुष्ट ब्राह्मण!"—इति, ततः स्वकार्येषु संलग्नः दूरं गतः। तदनन्तरं, अहं तस्मिन महावने विचरन्, तत्र बहून् तादृशान् पुरुषान् अपश्यं, सर्वे च दुष्कर्मणि प्रवृत्ताः। केचन मया पृष्टाः स्वप्नाविष्टाः इव समीपम् आगच्छन्ति, ततः शान्ताः भवन्ति; अन्ये तु मम वचनं न स्वीकुर्वन्ति, यथा श्वानः भिन्नं भूतं न मन्यन्ते। केचन तमसि पाताले पतिताः, न पुनः उत्थायन्ते; अन्ये कदलीकुञ्जे प्रविष्टाः दीर्घकालं अपि न निष्क्रान्ताः। केचन घनकारञ्जकुञ्जे लीनाः, न कत्रचित् स्थिराः; अन्ये तु केवलं व्यर्थविचरणे प्रवृत्ताः। हे रघुवंशश्रेष्ठ, तादृशं तद् विशालं वनम् अस्ति, यत्र जनाः अद्यापि तादृशं स्थिताः। हे राम, यः संसारे संलग्नः, स त्वं तद् वनम् अत्र दृष्टवान्; किन्तु बाल्ये अविवेकात् तस्य स्मरणं न अस्ति, हे रघुनन्दन। तद् भीषणं वनम्, विविधैः भयैः आपूरितम्, घनतमसाभिः आवृतम्, न विवेकिनः गच्छन्ति, किन्तु येषां मनः मलिनम्, तैः एव गच्छ्यते, यथा पुष्पशाखावनं न विवेकिनः सेवन्ते। ततः रामः पप्रच्छ—"हे ब्रह्मन्, किं तद् महावनम्? कदा अहं तद् दृष्टवान्, कथं च? के ते जनाः तत्र, किं च ते प्रयत्नं कुर्वन्ति?" तदा वसिष्ठः उवाच—"हे महाबाहो रघुनाथ, शृणु सर्वं वक्ष्यामि। तद् महावनम् न दूरम्, न तैः जनैः तवातिरिक्तम्। एष एव संसृतिपथः, गम्भीरः, रिक्तः, परिवर्तनीयः, स एव महावनम्। तद् वनम् केवलं विवेकेन प्रकाश्यम्, अन्येन न युक्तम्, तत् केवलं तद् एव अस्ति। ये महाबलाः तत्र विचरन्ति, तान् मनांसि दुःखपतितानि विद्धि। अहं तु सर्वेषां साक्षी विवेकदृष्ट्या पश्यामि; विवेकस्य योगेन, हे राघव, तानि अन्यानि च दृष्टानि। केवलं मम विवेकात् तानि मनांसि मया ज्ञातानि, यथा पद्मानि सूर्यप्रकाशेन प्रकाश्यन्ते। मम विवेकप्राप्त्या, मम कृपया, केचन मनांसि परमशान्तिं प्राप्तानि, उपशान्तानि च। केचन तु मम विवेकं न स्वीकुर्वन्ति, मोहवशात्; मया त्यक्ताः, ते पाताले पतन्ति। तानि गम्भीराणि, अन्धानि पातालानि, हे रघुनन्दन, नरकाः इति कीर्तयन्ति; तत्र मनांसि पतन्ति, पुनः पुनः उत्थायन्ति। यत् घनकारञ्जकुञ्जम् इति, तद् विषयास्वादः; मानुषजीवनम् दुःखकण्टकैर् आवृतम्, त्रीणि तृष्णारूपाणि तत्र प्रेरयन्ति। ये मनांसि करञ्जकुञ्जे प्रविष्टानि, तत्र मानवत्वं प्राप्य, एकस्मिन् रसः तत्र लीनानि। यत् कदलीवनम्, शीतलम् चन्द्रकिरणैः, हे रघुनन्दन, तद् स्वर्गः, मनः प्रमोदजनकः। यथा यद् कदलीवनम् प्रविश्य तत्र लीनम् भवति, तथा तानि मनांसि स्वर्गसुखे एव लीनानि इति विज्ञेयम्। ये मनांसि, हे राघव, गम्भीरतमसि पाताले प्रविष्टानि न निष्क्रान्तानि, तानि महापापबद्धानि। ये मनांसि, हे रघुनन्दन, करञ्जकुञ्जे प्रविष्टानि न निष्क्रान्तानि, तानि मानवमनांसि। केचन तत्र जागृताः, बन्धनात् विमुक्ताः; अन्ये अनेकवपुषः धारयन्ति, एकस्मात् गर्भात् अन्यं प्रविशन्ति। केचन पुण्यतपसा शुद्धाः, कठोरभावाः अपि, स्थिरशरीराणि धारयन्ति। ये मूढाः, ये मम विवेकं दुष्टं इति त्यक्तवन्तः, ये आत्मज्ञानहीनाः, तेषां स्वविवेकः परित्यक्तः। यद् मनः शीघ्रं वदति—"त्वया विनष्टः अस्मि, त्वं मे शत्रुः"—इति, तद् मनः विलीनं सन्त्यक्त्वा विलापं करोति। राघव, यः मनुष्यः रुदति, उच्चैः क्रन्दति, बहूनि अश्रूणि स्रवति, तद् मनः भोगजालं त्यक्त्वा विलापं करोति। यः विवेकस्य अर्धं प्राप्तवान्, निष्कलंकत्वं न प्राप्तवान्, तस्य मनः भोगान् त्यक्त्वा तीव्रः शोकः जायते। यदा दया-जाग्रतया रुदन्ति अङ्गानि दृश्यन्ते, मनः चिन्तयति—"हा, एतानि त्यक्त्वा कुत्र गच्छेयम्?" यः विवेकस्य अर्धं प्राप्तवान्, निष्कलंकत्वं न प्राप्तवान्, तस्य मनः अङ्गानि त्यक्त्वा दुःखं वर्धते। यः पुरुषः जागरणमदेन हासं करोति, हे राम, तद् पूर्णविवेकयुक्तस्य मनः तुष्टिः। यः पूर्णविवेकं प्राप्तवान्, संसृतिचक्रम् त्यक्तवान्, तस्य मनः रूपाणि त्यक्त्वा आनन्दः वर्धते। यदा अङ्गानि पुरुषे उपहासेन हसन्ति, तानि रूपाणि मनसि भ्रान्तिं जनयन्ति। दीर्घकालं माया-कल्पितैः मिथ्याभावैः मया मोहितः; अतः उपहासेन, मम अङ्गानि मम मनसा दृश्यन्ते। विवेकप्राप्तं मनः अनन्तस्थितौ स्थितम्, शान्तया पूर्वदीनतां दूराद् हसन् पश्यति। यदा मया सम्यक् पृष्टः, तदा विवेकः बलात् मनः गृहीत्वा दर्शितः। यदा अङ्गानि विगलितानि दृश्यात् नश्यन्ति, तदा मनः वस्तुनिष्कामं शान्तिं प्राप्नोति।