भाग्यबलं विचिन्त्याहम् ततः प्रस्थितवान्। एकस्मिन् रहस्यम् स्थले, अन्यं पुरुषं तद्वद् अपश्यं। स च स्वबलवद्भिः बाहुभिः स्वमेव सर्वतोऽभिहन्यन्, आत्मनः पलायमानः आसीत्। स कूपे पतितः, ततः कूपात् उत्थाय पुनः धावति; पुनः कण्टकिते वने पतति, पुनः दुःखितः पलायते। पुनः शीतलच्छायायुक्ते विशाले वने क्षणमेकं प्रविश्य, कदाचित् क्रुद्धः, कदाचित् प्रमुदितः, पुनः स्वमेव ताडयति। तस्य विचित्रं आचरणं चिरकालं निरीक्ष्य, स्मितपूर्वकं तमुपसृत्य पृच्छामि। स च शनैः शनैः रुदन् हसन् च, भग्नाङ्गः सन्, तस्माद् देशात् अपक्रम्य दृष्टरूपः नाभवत्। पुनः भाग्यबलं विचिन्त्य प्रस्थितवान्; रहस्यम् स्थले, अन्यं पुरुषं तद्वद् अपश्यं। स अपि तद्वत् स्वमेव ताडयन्, आत्मनः पलायमानः, महान् अन्धकारपूर्णे गर्ते पतितः। तत्र चिरकालम् अहम् अवस्थितवान्, तम् प्रतीक्षन्, यावत् स कपटी पुरुषः बहुकालेन कूपात् निष्क्रान्तः। ततः प्रस्थितुं निश्चितवान्, पुनः तं पुरुषं तद्वद् पश्यामि, स एव तद्वद् आचरन्, तद्वद् यत्नं कुर्वन्। पुनः शीघ्रं तमुपसृत्य तद्वत् एव भाषे, किं तु, हे कमलनयन, स किञ्चित् अपि न बुबोध। स मूढः माम् एवमुक्त्वा—"न किञ्चित् जानामि, अहो, दुष्ट, पापब्रह्मन्"—स्वकार्ये निमग्नः अपसरत्। ततः अहम् तस्मिन् महावने विचरन्, तादृशान् अनेकेषु पुरुषान् दुष्कृत्यनिष्ठान् अपश्यम्। केचन मया पृष्टाः स्वप्नसदृशे भ्रमणेन मम समीपम् आगच्छन्ति, ततः शान्ताः भवन्ति; अन्ये तु मम वचांसि नाङ्गीकुर्वन्ति, यथा श्वानः शब्दं न शृण्वन्ति। केचन अन्धकूपेषु पतित्वा न कदापि उत्थायन्ते; अन्ये कदलीवनान्तः प्रविश्य चिरात् अपि न निष्क्रान्ताः। केचन घनकर्णाटकुञ्जेषु प्रविश्य न कत्रचित् स्थिराः; अन्ये तु केवलं विहरन्ति, व्यर्थगमनशीलाः। हे रघुकुलश्रेष्ठ, एवं महद् वनम् अस्ति, यत्र अद्यापि जनाः एवं वर्तन्ते। हे राम, त्वं अपि गार्हस्थ्यव्रते स्थितः तद्वनम् अत्र दृष्टवान्, किं तु बाल्ये बुद्धेः अपरिपक्वत्वात्, हे रघुनन्दन, तद् न स्मरसि। तद् भीषणं वनं नानाव्यालविघुष्टं, घनतमःसंवृतं, न पण्डितैः सेवितम्, केवलं तमोमूढैः, यथा पुष्पितोपवनं न सेव्यमानं तैः। ततः रामः पप्रच्छ—"हे ब्रह्मन्, किं तद् महद् वनम्? कदा मया दृष्टम्? के तत्र जनाः, किं च ते कुर्वन्ति?" तदा स ब्रह्मर्षिः उवाच—"श्रृणु रघुनाथ, सर्वं ते कथयामि। तत् महद् वनं न दूरम्, न च ते जनाः अपि। अयं संसृतिपथ एव, गम्भीरः शून्यः च, स एव महान् वनः। तद्वनं केवलं विचारेण ज्ञेयेन वस्तुना पूर्यते, अन्येन न युज्यते, केवलं तद्रूपमेव अस्ति। ये तत्र विचरन्ति बलवन्तः, तान् दुःखपतितान् मनांसि विद्धि। अहं तु तेषां सर्वेषां साक्षी विवेकेन पश्यामि; विवेकबलात् एव तानि अन्यानि च पश्यामि। केवलं मदीयविवेकेनैव तानि मनांसि मया ज्ञायन्ते, यथा पद्मानि सूर्यप्रभया प्रकाशन्ते। मम विवेकप्रसादेन केचन तानि मनांसि परमशान्तिं प्राप्य निवृत्तानि भवन्ति। केचन तु मोहात् माम् नाङ्गीकुर्वन्ति; मया त्यक्ताः ते गर्तेषु पतन्ति। ते गाढान्धकूपाः, हे रघुनन्दन, नरकाः इति प्रसिद्धाः; तत्र मनांसि पतन्ति, पुनः पुनः उत्थाय पतन्ति। यत् तु घनकर्णाटवनम् उक्तम्, तद् विषयरसः; मानुषजीवनं दुःखकण्टकसंयुक्तं, त्रिविधतृष्णया प्रेरितम्। ये मनांसि कर्णाटकुञ्जे प्रविशन्ति, तानि तत्र मनुष्यत्वं लभन्ते, तत्रैकरसासक्तानि भवन्ति। यत् कदलीवनम्, शशांककान्त्या शीतलम्, तद् स्वर्गः मनःप्रह्लाददायकः। यथा यत् कदलीवनम् प्रविश्य तत्रैव लीयते, तथा, हे राम, स्वर्गसुखे एव मनांसि तादृशानि भवन्ति। ये पुनर् मनांसि गाढगर्ते प्रविश्य न निष्क्रान्तानि, तानि महापापबद्धानि। ये कर्णाटवनम् प्रविश्य न निष्क्रान्तानि, तानि मानवानि मनांसि। तत्र केचन तत्रैव जागृत्य बन्धनात् विमुक्ताः; अन्ये अनेकदेहधारणेन गर्भान्तरं प्रविशन्ति। केचन पुण्यतपसा शुद्धाः, कठोरस्वभावाः अपि, स्थिरदेहधारिणः भवन्ति। ये मूढाः माम् दुष्टमिव परित्यज्य, आत्मविवेकशून्याः, तैः स्वविवेकः त्यक्तः। येन मनसा शीघ्रं किमपि उक्तं—'त्वया मया नाशितः, त्वं मे शत्रुः'—इति, तद् मनः तद्विलयं गच्छन् एवम् विलपति। रुदनं, उच्चैःक्रन्दनं, बहूनि अश्रूणि च, हे राघव, मनसः तद्विलापः, यदा विषयजालं परित्यज्य गच्छति। एवं स कथां विवेचनपूर्वकं रामाय न्यवेदयत्।