करञ्जवनात् कूपं प्रति, कूपात् पुनरपि कदलीवनं प्रति स पुरुषः प्रविष्टवान्। स स्वयमेव आत्मनं ताडयन्, आत्मनि एव स्थितः सन् आसीत्। तस्यैतादृशं व्यवहारं दृष्ट्वा, अहं सावधानतया तम् निगृह्य, क्षणमेकं बोधयामास। ततोऽहं तम् अपृच्छम्—"कः त्वं? किमेतत्? किमर्थं एवं करोति? किम् नाम? किम् इच्छसि? किमर्थं व्यर्थं मोहितः असि?" इति। स च पृष्टः माम् प्रत्युवाच—"नाहं कश्चन, न चेदम् किमपि; अहं किमपि न करोमि, हे मुने।" पुनः स माम् उवाच—"त्वया अहं प्रकाशितः, त्वं मम रिपुः। त्वया दृष्टः अहं नष्टः, दुःखस्य च सुखस्य च।" इति। एवं मया उक्त्वा, सः स्वाङ्गानि निरीक्ष्य तिष्ठति स्म; ततः दुःखितः सः भूमौ वर्षन्तं मेघमिव उच्चैः क्रोशन् विललाप। क्षणमात्रेणैव सः रुदनं त्यक्त्वा, स्वाङ्गानि निरीक्ष्य, शशाङ्क इव किरणान् परित्यज्य, स्वेतत्वं परित्यज्य तस्थौ। ततः सः सहस्रं हसित्वा, मम पुरतः शनैः शनैः सर्वाणि अङ्गानि सर्वतो विसृज्य, त्यक्त्वा तस्थौ। प्रथमं तस्य शीर्षं पतितम्, भीषणं तु; ततः बाहू, अनन्तरं वक्षः, ततः उदरम्। क्षणेनैव सः पुरुषः, तस्य अङ्गानि, च सर्वः मोहः अपि, समूलं नष्टः, यथा स्वप्नः प्रबुद्धे नश्यति। तदा दैवस्य प्रभावं चिन्तयित्वा, अहं प्रस्थानाय उद्यतः। एकस्मिन् रहसि स्थले, तत्रापि अन्यं पुरुषं तादृशं दृष्टवान्। स अपि स्वबलवद्भिः बाहुभिः आत्मानं सर्वतः ताडयन्, आत्मनः पलायमानः आसीत्। स कूपे पतति, कूपात् उत्तिष्ठन् पुनः धावति; पुनः कदलीकुञ्जे पतनं करोति, पुनः दुःखितः पलायते। पुनः क्षणमात्रं शीतलनिर्मलवनं प्रविश्य, क्रुद्धः पुनः, तुष्टः पुनः, आत्मानं पुनरपि ताडयति। तस्य विचित्रं व्यवहारं चिरं निरीक्ष्य, स्मितपूर्वकं अहं समीपं गत्वा तम् अपृच्छम्। तदा शनैः शनैः सः रुरोद हसितं च चकार; तस्य अङ्गानि भग्नानि सञ्जाता, सः निर्गत्य अदृश्यः अभवत्। तदा पुनः दैवस्य प्रभावं चिन्तयित्वा, अहं प्रस्थानाय उद्यतः। एकस्मिन् रहसि स्थले, तत्रापि अन्यं पुरुषं तादृशं दृष्टवान्। स अपि तद्वदात्मानं ताडयन्, आत्मनः पलायमानः आसीत्; पलायमानः सः महान् अन्धतमःकूपे पतितः। तत्र चिरकालं तं प्रतीक्ष्य, स कपटी पुरुषः बहुकालेन कूपात् निर्गतः। यदा अहं प्रस्थानाय उद्यतः, तदा पुनः तं पुरुषं तत्रैव तादृशं तादृशं चेष्टमानं दृष्टवान्। पुनः शीघ्रं गत्वा तं तद्वद उक्तवान्, किन्तु सः किंचिदपि न बुबोध, हे कमललोचन। स मूढः माम् एवमुक्तवान्—"नाहं किमपि जानामि—हा पापब्राह्मण!" इति, स्वकार्येषु एव मग्नः अगच्छत्। ततः अहं तस्मिन् महावने विचरामि स्म, तत्र बहून् तादृशान् पुरुषान् पापकर्मसु प्रवृत्तान् अपश्यम्। कांश्चित् मया पृष्टान्, ते स्वप्नमोहवत् मम समीपं गत्वा शान्ताः अभवन्; अन्ये मम वचनं नाङ्गीकुर्वन्ति, श्वानः भषन्तं यथा न शृण्वन्ति। केचित् अन्धकूपेषु पतित्वा न पुनरुत्तिष्ठन्ति; अन्ये कदलीकुञ्जेषु बद्धाः चिरकालं न निर्गच्छन्ति। केचित् घनकरञ्जवनान्तरे लीनाः, न कत्रापि स्थितिं लभन्ते; अन्ये च लक्ष्यहीनं भ्रमणमेव कुर्वन्ति। हे रघुकुलश्रेष्ठ, एवं तद् विशालं वनं, यदद्यापि अस्ति, यत्र जनाः एवं वर्तन्ते। हे राम, संसारवर्त्मनि प्रवृत्तः त्वं तद्वनं अत्रैव दृष्टवान्; किन्तु बाल्ये बुद्धेः अपरिपक्वत्वात् त्वं तद् न स्मरसि, हे रघुनन्दन। तत् भयानकं वनं, नानाविपत्तिसंकुलं, घनतमःपूर्णं, न पण्डितैः सेवितं, केवलं मोहग्रस्तैः एव, यथा पुष्पितकुञ्जवनं तैः न सेवितं। एवं श्रुत्वा रामः पप्रच्छ—"हे ब्रह्मन्, किम् तत् महद् वनं? कदा अहं तद् दृष्टवान्, कथं च? के ते जनाः तत्र, किमर्थं च प्रयत्नवन्तः?" इति। तदा ब्रह्मर्षिः उवाच—"हे महाबाहो रघुनाथ, शृणु, सर्वं कथयामि। तत् महद् वनं न दूरम्, न च ते जनाः अपि तेभ्यः दूराः। एतदेव संसारवर्त्म, गभीरं शून्यं च, हे राम, तद् महद् वनं विद्धि, यत् नित्यमनित्यं च। तद् वनं तु केवलं विवेकप्रकाशेन लभ्यमानेन वस्तुना पूर्यते; अन्येन किमपि तत्र नास्ति, तत् एकमेव अस्ति। ये महात्मानः तत्र विचरन्ति, तान् दुःखपतितान् मनांसि विद्धि। हे बुद्धिमन्, अहं तेषां सर्वेषां विवेकदृष्ट्या साक्षी अस्मि; विवेकस्यैव साहाय्येन, हे राघव, तान् अन्यांश्च दृष्टवान्। मम विवेकस्यैव प्रभावेन, मनांसि मया ज्ञायन्ते, यथा सूर्यप्रभया नित्यमेव पद्मानि प्रकाश्यन्ते। मम जागरणं प्राप्य, मम अनुग्रहेण, केचन तेषां मनांसि परमशान्तिम् आपन्नानि, निवृत्तानि च। केचित् मोहेन मम विवेकं नाङ्गीकुर्वन्ति; मया परित्यक्ताः, ते कूपेषु एव पतन्ति। ते गाढाः अन्धकूपाः, हे रघुनन्दन, नरकाः इत्युच्यन्ते; तेषु मनांसि पतन्ति, पुनः पुनरुत्थाय पतन्ति च। यल्लोकैः घनकरञ्जकुञ्जः उच्यते, स एव विषयास्वादः इति विद्धि; मानुषजीवनं दुःखकण्टकाकीर्णं, त्रिविधतृष्णया प्रेर्यते।