एषा कथा यथाक्रमं एवं प्रवहति— एकः पुरुषः आत्मनं स्वयमेव बलवद्भिः प्रहारैः आघातयन्, आत्मनः भयभीता मनसा शतयोजनानि धावन्, आत्मनः एव पलायते। सः इदं तत्र तत्र दीर्घदूरं धावन्, क्लान्तः, शक्तिहीनः, भग्नपादहस्तः, भूमौ पतितः। सः शक्तिहीनः शीघ्रं महान्धतमः अन्धकूपे पतति, यत्र तिमिरं कृष्णरात्रेः गहनं, अज्ञानस्य गर्वः च गूढः अस्ति। दीर्घकालानन्तरं सः तस्मादन्धकूपात् उत्थाय, पुनः स्वयमेव आत्मनं प्रहारैः आघातयन्, आत्मनः एव पलायते। ततः सः दूरं गत्वा, कर्णजवनस्य कांटाकीर्णे घने जाले प्रविशति, यथा शलभः अग्निं प्रविशति। तस्मात् घनात् कर्णजवनात् सः क्षणेन निर्गच्छति, स्वयमेव आत्मनं प्रहारैः आघातयन्, आत्मनः एव पलायते। पुनः दूरं गत्वा, सः अन्धः पुरुषः शीघ्रं तस्मिन्नेव अन्धकूपे प्रविशति, त्वरायाः विक्षिप्ताङ्गः। अन्धकूपात् उत्थाय, सः केलिप्लन्तानवनं प्रविशति, पुनः स्वयमेव प्रहारैः आत्मनं आघातयन्, आत्मनः एव पलायते। पुनः दूरं गत्वा, सः रम्यं शीतलचन्द्रकिरणसमानं हासवत् प्लन्तानवनं प्रविशति। तस्मात् प्लन्तानगुच्छात् सः पुनः क्षणेन निर्गच्छति, प्लन्तानवनात् उज्ज्वलस्य कर्णजवनस्य जाले प्रविशति। कर्णजवनात् कूपं, कूपात् अन्यं प्लन्तानवनं, तत्र प्रविश्य, आत्मनं प्रहारैः आघातयन्, स्वयमेव स्थिरः तिष्ठति। तस्य एतादृशं आचरितं दृष्ट्वा, अहम् सावधानतया तं बलात् निगृह्य, क्षणमेकं तं जागरूकं कृतवान्। पृष्टः सः—"कः त्वम्? किमिदम्? किमर्थं एतत् करोति? किम् तव नाम? किम् इच्छसि? किमर्थं व्यर्थं मूढः असि?" इति। एवं पृष्टः सः मम प्रत्युवाच—"नाहं कश्चन, नायं कश्चन; हे मुने, नाहं किमपि करोमि।" त्वया मया प्रकाशितः असि; त्वम् मे रिपुः, हे रिपुजित! त्वया दृष्टः अहं नष्टः, दुःखाय सुखाय च। एवं उक्त्वा सः स्वाङ्गानि निरीक्ष्य स्थितः; ततः दुःखी भूमौ मेघः इव वर्षन्, महत् रुदनं कृतवान्। क्षणमात्रेण सः तत्र रुदनं त्यक्तवान्; स्वाङ्गानि पश्यन्, चन्द्रः इव स्वच्छायां त्यजति, तेन शुक्लता त्यक्ता। ततः हासविस्फोटानन्तरं, सः पुरुषः मम पुरतः शनैः सर्वाणि स्वाङ्गानि सर्वदिशि त्यक्तवान्। प्रथमं तस्य शिरः पतितम्, अत्यन्तं भीषणम्; ततो बाहू, ततः वक्षः, अनन्तरं उदरम्। क्षणेन सः पुरुषः, तस्याङ्गानि, सर्वा विक्षिप्तता अपि सम्पूर्णतया लीनानि, यथा स्वप्नः जागरणे लीयते। भाग्यबलं चिन्तयित्वा, अहं तत्र गन्तुं उद्युक्तः अभवम्; एकान्तस्थले अन्यं पुरुषं तद्वत् एव दृष्टवान्। सः अपि स्वयमेव सर्वतो बलवद्भिः बाहुभिः आत्मनं आघातयन्, आत्मनः एव पलायते। कूपे पतति, ततो कूपात् उत्थाय धावति; पुनः जाले पतति, पुनः दुःखितः पलायते। पुनः शीतलवने क्षणमेकं प्रविशति; ततः क्रुद्धः, पुनः तुष्टः, आत्मनं पुनः प्रहारैः आघातयन्। तस्य विचित्रं आचरणं दीर्घकालं दृष्ट्वा, अहं स्मितं कृत्वा समीपं गत्वा तं पृष्टवान्। ततः शनैः सः रुदन्, हासन्, तस्याङ्गानि भग्नानि सन्ति, सः निर्गतः, न दृष्टः। भाग्यबलं चिन्तयित्वा, अहं तत्र गन्तुं उद्युक्तः अभवम्; एकान्तस्थले अन्यं पुरुषं तद्वत् एव दृष्टवान्। सः अपि तद्वत् आत्मनं आघातयन्, आत्मनः एव पलायते; पलायमानः महान्धतमः गर्ते पतति। तत्र अहं दीर्घकालं तं प्रतीक्ष्य स्थितवान्; अन्ते सः मायावी पुरुषः महानन्तरं कूपात् उत्थाय निर्गतः। ततः गन्तुं उद्युक्तः अहं तं पुनः तादृशं दृष्टवान्—पूर्ववत्, तद्वत् आचरन्, तद्वत् प्रयत्नं कुर्वन्। पुनः शीघ्रं समीपं गत्वा तं तद्वत् उक्तवान्, हे पद्मनयन, सः किञ्चित् अपि न अवगच्छति। सः मूढः माम् उक्तवान्—"नाहं किमपि जानामि—हा दुष्ट ब्राह्मण!" इति, तदनन्तरं स्वकार्ये संलग्नः अगच्छत्। ततः अहं तस्मिन्महान् वने विचरन्, तदृशान् अनेकान् पुरुषान् पापकार्यरतान् दृष्टवान्। केचित् मया पृष्टाः स्वप्नवत् मूढभावेन समीपं आगच्छन्ति, ततः शान्ताः भवन्ति; अन्ये मम वाक्यं न स्वीकरोति, यथा श्वानः भूकं न मन्यते। केचित् अन्धकूपे पतित्वा नोत्थायन्ते; अन्ये प्लन्तानवनजाले पतित्वा दीर्घकालं न निर्गच्छन्ति। केचित् कर्णजवनस्य घने लीयन्ते, न कत्रचित् स्थिराः; अन्ये व्यर्थं विचरन्ति, केवलं भ्रमणनिष्ठाः। हे रघुकुलश्रेष्ठ, एवं महान् वनः अस्ति, यत्र जनाः अद्यापि तद्वत् एव सन्ति। हे राम, यथा संसाररतः त्वं तत्र वनं दृष्टवान्, किन्तु बाल्ये बोधस्य अपरिपक्वत्वात् तद् न स्मरसि, हे रघुनन्दन। तद् भीषणं वनं, विविधैः भयैः आपद्भिः पूर्णम्, घनतमतमसि, न मनीषिभिः सेवितम्, केवलं तिमिरितमना जनैः, यथा पुष्पवनं मनीषिभिः न सेवितम्। ततः ब्राह्मणः पृष्टवान्—"किम् तत् महद् वनम्? कदा अहं तद् दृष्टवान्? कथम्? के तत्र जनाः? किम् ते प्रयत्नं कुर्वन्ति?