एकदा, हे राम, एकमेव परमब्रह्म सर्वं व्याप्नोति, जाग्रत्, शुद्धं, नित्यं, निरवयवं चास्ति—एवमेव सर्वत्र प्रविष्टमस्ति। द्वैताद्वैतविषयकवाक्यैः केवलं मूढानां शिक्षार्थं प्रवचनं क्रियते, जाग्रतां तु कदापि न। यावत् जागरणाभावः तावत् त्रिविधं व्योम मया केवलं बोधार्थं निरूप्यते। व्योम, मानसव्योमादीनि च मलिनचित्तात् उत्पद्यन्ते, यथा मरीचिकाः मरुभूमेः तापात् जायन्ते। यदा चेतन्यं मनोभूतया मलिनतां गच्छति, तदा मायाविनः कौशलवद् मोहपूर्णान् जगद्भावान् निर्माति। अयं मनोभावः, योऽयं मलिनचित्तस्य, अविवेकिनां दृश्यते—यथा शुक्तौ रजतदर्शनं मूढदृशां; अत्र बन्धः अज्ञानात्, मोक्षस्तु ज्ञानबलात् स्यात्। हे निष्पाप, यत्र यथा वा मनः उत्पद्यते, यद्रूपं वा भवति, सदा स्वमुक्तये यत्नं करोति। उच्यते विशालः शून्यः शान्तः भीषणश्च काननः, यत्र नभसि किञ्चित् कोऽपि देशो न दृश्यते। तत्रैकः पुरुषः सहस्रबाहुः सहस्रनेत्रश्च, यस्य मनः अतिविक्षिप्तं भीषणं च, रूपं च विस्तीर्णम्। स सहस्रभुजैः बहून् मुद्गरान् गृह्णाति, स्वपृष्ठे ताडयति, पुनः स्वयमेव आत्मनः पलायते। स स्वयमेव दृढैः ताडनैः स्वयमेव ताडयन्, स्वयमेव आत्मनः पलायते, भयभीतमनाः शतयोजनानि धावति। स इति क्रन्दन्, इतस्ततः दूरं पलायमानः, क्लान्तः, शक्तिहीनः, भग्नपादहस्तः भूमौ पतति। स शक्तिहीनः शीघ्रं तमसि महत्यन्धकूपे पतति, यस्य गह्वरं कृष्णरात्रेः तमसा, अज्ञानगर्वेण च पूर्णम्। दीर्घकालात् पश्चात् स तस्मादन्धकूपात् उत्थाय, पुनः स्वयमेव ताडयन्, आत्मनः पलायते। ततः स दूरतरं गत्वा, कर्णिकारकण्टकवृक्षाणां घनपर्णानि प्रविशति, यथा शलभः वह्निं प्रविशेत्। तस्मात् घनात् कर्णिकारवनेन स क्षणेन निर्गत्य, स्वयमेव ताडयन्, आत्मनः पलायते। पुनः स दूरतरं गत्वा, स अन्धः शीघ्रं तस्मिन्नेव अन्धकूपे पतति, भग्नाङ्गः शीघ्रगामित्वात्। कूपात् उत्थाय, स पुनः कदलीवनं प्रविशति, स्वयमेव ताडयन्, आत्मनः पलायते। पुनः स दूरतरं गत्वा, रमणीयं शीतलचन्द्रप्रभं कदलीवनं प्रविशति, हास्यपूर्णमिव। तस्मात् कदलीगुच्छात् स पुनः क्षणेन निर्गत्य, कदलीवनात् उज्ज्वलम् कर्णिकारकाननं प्रविशति। कर्णिकारवनात् कूपं, कूपात् अन्यत् कदलीवनं प्रविश्य, स्वयमेव ताडयन्, स्वस्मिन्नेव स्थितः। एवं तस्य विचित्रं व्यवहारं निरीक्ष्य, अहं सावधानः तम् निगृह्य, क्षणमेकं जागरयामास। तम् अपृच्छम्—‘कः त्वम्? किमेतत्? किमर्थं त्वं एतदाचरिष्यसि? किं नाम, किं इच्छसि? कुतः एतावद्विमूढः व्यर्थं भ्रमसि?’ स एवमुपपृष्टः माम् उवाच—‘नाहं कश्चन, न चेदं किमपि; हे मुने, नाहं किञ्चन करोमि।’ त्वया अहं प्रकाशितः, त्वमेव मे रिपुः; त्वया दृष्टः, अहं नष्टः, दुःखाय सुखाय च। एवं मम उक्त्वा, स स्वाङ्गानि निरीक्ष्य तस्थौ; ततः दुःखार्तः, मेघ इव वृष्टिं कृत्वा, उच्चैः रोदिति स्म। क्षणमात्रेण स तत्र रोदनं त्यक्त्वा, स्वाङ्गानि निरीक्ष्य, शशाङ्क इव किरणान् त्यजन्, शुक्लत्वं विसृज्य। ततः सः सहस्रबाहुः मम पुरतः हास्यं कृत्वा, शनैः शनैः सर्वाणि स्वाङ्गानि सर्वदिशः परित्यज्य। प्रथमं तस्य शिरः पतितम्, अतीव भीषणम्; ततो बाहू, पश्चात् उरः, अनन्तरं जठरम्। ततः क्षणेन सः पुरुषः, तस्याङ्गानि, सः च मोहः, सर्वं सम्पूर्णतया लीनं, यथा स्वप्ने जाग्रति लीयते। तस्य दैवबलं विचिन्त्य, अहं प्रस्थितः; एकान्ते पुनः अन्यं पुरुषं तेनैव प्रकारेण अपश्यम्। स अपि स्वबाहुभिः सर्वतः स्वयम् आत्मानं ताडयन्, आत्मनः पलायते। स कूपे पतति, कूपात् उत्थाय धावति; पुनः कण्टकवनं पतति, पुनः दुःखितः पलायते। पुनः शीतलस्वच्छवनं क्षणमेकं प्रविशति; पुनः क्रुद्धः, पुनः तुष्टः, पुनः स्वयमेव ताडयति। तस्य विचित्रं व्यवहारं दीर्घं निरीक्ष्य, स्मितपूर्वकं तमुपगम्य यथोचितं पृष्टवान्। ततः शनैः स रोदिति स्म, हसति च, तस्याङ्गानि भग्नानि, स गच्छन् न दृश्यते स्म। पुनः दैवबलं विचिन्त्य, अहं प्रस्थितः; एकान्ते अन्यं पुरुषमपि तेनैव प्रकारेण अपश्यम्। स अपि स्वयमेव ताडयन्, आत्मनः पलायते; पलायमानः स महत्यन्धकूपे पतति। तत्र अहं चिरं तस्थे, तं प्रतीक्ष्य, तावत् तेन कपटिना पुरुषेण बहुकालानन्तरं कूपात् उत्थाय। तदा अहं निर्गन्तुम् उद्यतः, पुनः तं पुरुषं तत्रैव पश्यामि—यथापूर्वं, तेनैव व्यवहारं कुर्वन्तं, तेनैव प्रयत्नं कुर्वन्तम्। एवं, हे राम, ब्रह्मणः एकत्वे सति, अज्ञानवशात् मनः स्वयम् आत्मनं ताडयन्, स्वयमेव दुःखं करोति, स्वयमेव पलायते, पुनः पुनः बन्धमोक्षयोः चक्रे भ्रमति। ज्ञानप्रकाशेन तु सर्वमिदं मायामयं स्वप्नवत् लीयते, शान्तिं च प्राप्नोति।