मह्यं नमः। शृणु, रामः, यथाऽवदत् भगवतः—त्रिविधा जन्मानि मनुष्येषु उक्तानि, तेषां मूलं मनः, यद् अस्तित्वानस्तित्वस्वरूपम्। तद् मनः, यत् शुद्धचैतन्यरूपम्, निर्मलम्, कथं जातम्, विस्तारं प्राप्तम्, विविधं जगत् सृजति इति पृष्टम्। तत्र त्रिविधं आकाशम् अस्ति—मानसाकाशः, चैतन्याकाशः, भूताकाशः—एते सर्वत्र व्याप्यन्ते, शुद्धचैतन्यशक्त्या एकत्वं यान्ति। यः अन्तर्यः बहिर्यः, सर्वेषु जीवेषु व्याप्यः, गृहीता अस्तित्वस्य प्रकाशकः, सः चैतन्याकाशः उच्यते। यः सर्वजीवानां हितकरः, सृजिता, कालविभागविचाररूपः, येन सर्वं विस्तार्यते, सः मानसाकाशः। यः दशदिशि अनवच्छिन्नरूपः, भूतसारः, वायुजलादिस्थिति, सः भूताकाशः। मानसाकाशः च भूताकाशः चैतन्याकाशस्य प्रभावे उत्पन्ने; चैतन्यं सर्वकार्यकारणम्, यथा दिवा सर्वक्रियाणां कारणम्। यद् मनः संशययुक्तं—'अहम् जडः, अहम् न जडः'—तद् अशुद्धम्; एतत् एव मनः आकाशाद्युत्पत्तिकर्ता। त्रिविधं आकाशकल्पना केवलं अविवेकिनां शिक्षायै कल्पिता; न तु जागृतात्मनां। केवलं एकं परमं ब्रह्म अस्ति, सर्वं व्याप्य, जाग्रत्, शुद्धं, नित्यं, निरवच्छिन्नं, निरविभागं। द्वैताद्वैतयुक्तवाक्यैः शिक्षाः केवलं अज्ञेयं, न कदापि जाग्रत्। यावत् अजागरूकता, त्रिविधं आकाशकल्पना मया केवलं बोधाय उपदिष्टा। आकाशः, मानसाकाशः, अन्ये च, मलिनचैतन्यात् उत्पन्नाः, यथा मरुभूमौ मरीचिका तापात्। यदा चैतन्यं अशुद्धरूपं मनः भवति, मायाजगत् सृजति, भ्रमपूर्णम्, यथा मायाविनः कौशलम्। मनः अवस्थाः अशुद्धचैतन्यस्य, अविवेकिना दृश्यन्ते—यथा शुक्तौ रजतं; अज्ञानात् बन्धः, ज्ञानशक्त्या मोक्षः। हे निरपराध, यत्र कुत्र वा मनः उत्पन्नं, यथा वा, सदा स्वमुक्तये यत्नं करोति। तत्र विशालः, रिक्तः, शान्तः, भीषणः वनः उच्यते, यत्र व्योम्नि किञ्चित् कोणमपि न दृश्यते। तत्र एकः पुरुषः सहस्रहस्तनेत्रः, तस्य मनः अतिविक्षिप्तं, भीष्णं, विस्तीर्णरूपम्। सहस्रभुजैः बहून् मुद्गरान् गृहित्वा, स्वपीठं ताडयति, ततः स्वयम् एव पलायते। स्वयम् ताडयन्, स्वयम् एव भीष्णं मनः शतयोजनानि धावति। हर्षदुःखशून्यः, व्यर्थं भ्रमन्, व्याकुलः, स्वपादभङ्गः, क्लान्तः, सः पतति। सः शीघ्रं, असहायः, महान्धतम् कुण्डलीं पतति, यत्र रात्रेः तमः, अज्ञानस्य गर्वः। दीर्घकालं तत्र स्थित्वा, पुनः उत्थाय, स्वयम् ताडयन्, स्वयम् एव पलायते। पुनः, दूरं गत्वा, करञ्जकाननं प्रविष्टवान्, शूलयुक्तं, यथा शलभः अग्निं गच्छति। तस्मात् घनात् करञ्जवनात्, क्षणेन निर्गत्य, पुनः स्वयम् ताडयन्, स्वयम् एव पलायते। पुनः, दूरं गत्वा, सः अन्धः पुरुषः शीघ्रं तत्रैव कुण्डलीं प्रविष्टवान्, विह्वलाङ्गः। कुण्डलीं उत्थाय, कदलीवनं प्रविष्टवान्, पुनः स्वयम् ताडयन्, स्वयम् एव पलायते। पुनः, दूरं गत्वा, रम्यं कदलीवनं प्रविष्टवान्, शीतलम्, यथा चन्द्रकिरणः, हासवत्। तस्मात् कदलीसमूहात्, पुनः क्षणेन निर्गत्य, कदलीवनात्, उज्ज्वलं करञ्जकाननं प्रविष्टवान्। करञ्जवनात् कुण्डलीं, कुण्डलीं कदलीवनं, तत्र प्रविष्टवान्, ताडयन्, स्वयम् स्थिता। तस्य आचरणं दृष्ट्वा, अहम् सावधानं तम् बलात् निगृह्य, क्षणं जागरूकम् अकरवम्। पृष्टः—'कोऽसि? किम् इदं? किमर्थं एतदाचरस्य? किं नाम, किं इच्छसि? किम् इदं व्यर्थं मोहम्?'—सः उत्तरम् अदात्—'नाहम् कश्चन, न चेदं किमपि; न किमपि करोमि, हे मुने।' 'त्वया अहम् प्रकाशितः, त्वं मे रिपुः; दृष्टः त्वया, नष्टोऽस्मि, दुःखसुखयोः।' इत्युक्त्वा, स्वाङ्गानि निरीक्ष्य, स्थिता; ततः दुःखी, महान् रुदनम् अकरोत्, यथा मेघः भूमौ वर्षति। क्षणेन, रुदनं समाप्तम्; स्वाङ्गानि निरीक्ष्य, श्वेतत्वं त्यक्तवान्, यथा चन्द्रः किरणं त्यजति। ततः हासं कृत्वा, सः पुरुषः मम पुरतः, शनैः सर्वाङ्गानि त्यक्तवान्, सर्वदिशि। प्रथमं शिरः पतितम्, भीषणम्; ततः भुजौ, ततः वक्षः, ततः उदरम्। क्षणेन, सः पुरुषः, तस्याङ्गानि, सर्वः भ्रमः, सम्पूर्णतः लीनः, यथा स्वप्नः जागरणे लीयते। एवं, हे राम, मनः, चैतन्यं, आकाशः, तद्विचित्रवृत्तयः, अज्ञानात् उत्पन्नाः, ज्ञानात् लीयन्ते; सर्वं ब्रह्मैव, जाग्रत्, शुद्धं, नित्यं, अद्वितीयम्।