मानसः स्वस्वरूपे दृढं स्थितः यथा भानोरुष्णता तेजोमयावरणं निर्माति, तथा एव मनः स्वच्छायाम् उज्ज्वलावरणं शरीरस्य धारयति। हे ब्रह्मन्, अहं मनः एव अस्मिन् लोके विविधरूपाणि धारयति इति चिन्तयामि—कदाचित् मानवजन्मा, कदाचित् देवस्वरूपः। कदाचित् राक्षसः प्रकाशते, कदाचित् यक्षः उत्पद्यते; कदाचित् गन्धर्वः, कदाचित् किन्नरः रूपं धारयति। मनः एव वनानि, पर्वतानि, नगराणि, ग्रामाणि च विविधरूपेण विस्तारयति इति अहं मन्ये। एवं शरीरसमूहः तृणं काष्ठं रजः वा इव, मननया किम् अन्वेष्टव्यम्? अस्माकं मनः एव परीक्ष्यं। अतः अहं मन्ये—अयं जगत् अनन्तविचित्रमयं, मनसः क्रीडा; तस्मात् परं केवलं परमात्मा एव शेषः। आत्मा सर्वावस्थातीतः, सर्वत्र व्यापी, सर्वस्य आधारः; तस्य प्रसादेन मनः लोके धावति, लङ्घयति च। मनः क्रियायाः कर्ता, शरीराणां कारणम् इति अहं मन्ये; मनः जायते, म्रियते, एते गुणाः आत्मनः न सन्ति। एवं विचारणया मनः लयं गच्छति; मनोलयमात्रेण परमं कल्याणं जायते। यदा मनः exhaustionं याति, कर्म च दुष्टवृत्तिभिः न कम्पते, तदा जीवः मुक्तः इति उच्यते, पुनर्जन्म न भवति। हे मह्यं प्रिय, त्वया त्रिविधाः मानवेषु जन्माः उक्ताः; तेषां मुख्यकारणम् मनः—सत्-असत् स्वरूपम्। किं तद् मनः, यत् शुद्धचैतन्यरूपम्, मलरहितम्, कुतः उत्पन्नम्? कथं विस्तारितम्? कथं विविधजगत्कर्ता अभवत्? त्रिविधं आकाशं अस्ति—मनसः आकाशः, चैतन्यस्य आकाशः, तृतीयं भौतिकम् आकाशम्। एते सर्वत्र सामान्याः, सर्वत्र स्थिताः; शुद्धचैतन्यशक्त्या ते एकत्वं यान्ति। यद् अन्तः बहिः च अस्ति, ज्ञाता, सत्स्वरूपप्रकाशकः, सर्वभूतव्यापी—सः चैतन्यस्य आकाशः। यः सर्वभूतहितः, कर्ता, कालचिन्ताविभागरूपः, येन सर्वं प्रसारितम्—सः मनसः आकाशः। यः दशदिशि अखण्डरूपः, भूतसारः, वायुजलादिकस्य आधारः—सः भूतात्मकः आकाशः। मनसः आकाशः, भूतात्मकः आकाशः, चैतन्यस्य आकाशस्य प्रभावे उत्पद्येते; चैतन्यं सर्वकार्यकारणम्, यथा दिवसः सर्वकर्मणां कारणम्। मनः, यत् 'अहं जडः, अहं न जडः' इति संशययुतः, तद् अशुद्धम्; तद् एव मनः आकाशाद्युत्पत्तिकारणम्। त्रिविधस्य आकाशस्य कल्पना केवलं शिक्षायै, जागरितात्मनां न; केवलं एकं परमब्रह्म अस्ति—सर्वं व्यापि, शुद्धं, नित्यं, अद्वैतम्। द्वैत-अद्वैतवाक्यैः शिक्षायै केवलं अजागरितानां उपदेशः, न जागरितानां। हे राम, यावत् अ-जागरितम् अस्ति, त्रिविधं आकाशं विवेचनाय उपदिशामि। आकाशः, मनसः आकाशः, अन्ये च, मलिनचैतन्यात् उत्पद्यन्ते, यथा मृगत्रिष्णा मरुशोषात्। यदा चैतन्यं अशुद्धरूपेण मनः भवति, तदा मायामयाः जगत् उत्पद्यते, यथा मायाविनः कौशलम्। अशुद्धचैतन्यस्य मनः अवस्था, अज्ञैः दृश्यते—यथा शुक्तौ रजतं; बन्धनम् अज्ञानात्, मोक्षः ज्ञानबलात्। हे निष्पाप, यत्र यथा वा मनः उत्पद्यते, यद्रूपं वा, सदा स्वमुक्त्यर्थं यत्नं करोति। एकः विशालः, रिक्तः, शान्तः, भीषणः वनः उच्यते—यत्र आकाशे किञ्चित् कोणः अपि न दृश्यते। तत्र एकः पुरुषः, सहस्रहस्ताक्षः, मनः अतिव्यग्रं, भीषणं, विस्तीर्णरूपः। सः सहस्रभुजैः अनेकदण्डान् गृह्य, स्वपृष्ठं ताडयति, ततः स्वयात् पलायते। स्वयम् स्वयम् ताडयन्, स्वयम् स्वयम् पलायते, भयभीतं मनः शतयोजनं धावति। सः क्रन्दन्, इदं तत्र, तत्र दूरं पलायन्, श्रान्तः, अशक्तः, भग्नपादाङ्गः, पतति। अशक्तः, शीघ्रं तमः, अन्धकूपं पतति—यस्य गर्तः कृष्णरात्रेः तमसा, अज्ञानमदेन पूर्णः। दीर्घकालं तत्र स्थित्वा, पुनः कूपात् उद्गच्छति, स्वयम् ताडयन्, स्वयम् पलायते। ततः, अधिकं दूरं गतः, करञ्जकान्तारं प्रविष्टः—कण्टकपूर्णं, यथा शलभः अग्निं प्रविश्यति। तस्मात् घनात् करञ्जकान्तारात्, क्षणेन निर्गच्छति, पुनः स्वयम् ताडयन्, स्वयम् पलायते। पुनः, अधिकं दूरं गतः, अन्धः पुरुषः शीघ्रं तमेव अन्धकूपं प्रविशति, भग्नाङ्गः। कूपात् उद्गम्य, कदलीवनं प्रविशति, पुनः स्वयम् ताडयन्, स्वयम् पलायते। पुनः, अधिकं दूरं गत्वा, रम्यं कदलीवनं प्रविशति, शीतलचन्द्रकिरणसदृशं, हासवत्। तस्मात् कदलीसमूहात्, पुनः क्षणेन निर्गच्छति, कदलीवनात् उज्ज्वलकरञ्जकान्तारं प्रविश्यति। एवं मनसः विचित्रक्रीडा, आत्मनः एकत्वं, ज्ञानस्य महिमा, अज्ञानस्य बन्धनं च, अस्मिन् उपाख्याने स्पष्टं प्रकाशते।