राघवः, अस्मिन् लोके न किञ्चित् चेतनं नापि जडं वस्तुतः अस्ति; सर्वे भूताः सम्पूर्णतया विलीयन्ते इति। मनः विविधावस्थाभिः विविधक्रियाभिः अनेकनामानि धारयति; एकत्वं प्राप्त्वा बहुत्वं गच्छति, यथा कालः ऋतुभिः विविधरूपं धारयति। यदि ये मनःरहिताः इति कथ्यन्ते, तेषां देहे अहंकारः इन्द्रियक्रियाः च विकोचयन्ति चेत्, तदा जीवः इति अन्याः सत्ता अस्तु। किन्तु मनसि याः भेदाः तत्त्वचिन्तकैर् उपपादिताः, ताः केचित् अनुमोदन्ति, केचित् निवारयन्ति। रामः, एतानि शक्तयः परस्परं न विरोधयन्ति, नापि अन्योन्यं अतिक्रान्ताः; सर्वाः शक्तयः दिव्ये सर्वव्यापिनि तिष्ठन्ति। यदा तस्मिन् शुद्धचेतनायाम् अपि जडशक्तेः अंशः उदेति, तदा विविधता प्रकटते। यथा सूत्रं विहङ्गेनोत्पद्यते, जडं चेतनात् उत्पद्यते; एवं जागरूकात् परमब्रह्मणः प्रकृतिः उत्पद्यते। अज्ञानबलात् विविधा कल्पनाः उत्पन्नाः; अतः मनः तद्विकाराः च विवादिनां मध्ये भिन्नार्थाः सन्ति। यदा अशुद्धचेतनायाः प्रथमः उदयः भवति, तदा सा जीवः, मनः, बुद्धिः, अहंकारः इत्यादि नामभिः अभिहिता; लोके तानि नामानि प्रसिद्धानि सन्ति, तत्र विवादः नास्ति। हे ब्रह्मन्, सर्वं दृश्यं मनसः एव; शास्त्रार्थात् मनः एव क्रियाः इति ज्ञायते। मनः स्वस्वरूपे स्थितम्, तेन एष तेजोमयः देहावरणः गृह्यते, यथा सूर्यस्य तीक्ष्णतापः प्रकाशमयः आवरणं निर्माति। हे ब्रह्मन्, अहम् मन्ये अस्मिन् लोके मनः एव विविधरूपं धारयति—कदाचित् मानवः, कदाचित् देवः। कदाचित् राक्षसः, कदाचित् यक्षः; कदाचित् गन्धर्वः, कदाचित् किन्नरः। वनानि, पर्वतानि, नगरेषु, ग्रामेषु च विविधरूपेण मनः एव विस्तारयति। देहसमूहः तृणं काष्ठं धूलिः इव; एतद्विचार्य, किं परीक्ष्यते? अस्माकं मनः एव परीक्ष्यं। अतः अहम् मन्ये, सर्वं विश्वं अनन्तविविधतया पूर्णं, मनसः क्रीडा; तस्यातिरिक्तं परमात्मा एव शेषः। आत्मा सर्वावस्थातीतः, सर्वव्यापी, सर्वाधारः; तस्य अनुग्रहेण मनः जगति धावति, लीलायते। अतः अहम् मन्ये मनः क्रियाकर्ता, देहे कारणं; तस्य जन्म निधनं च अस्ति, एताः गुणाः आत्मनः न सन्ति। एवं विचारेण मनः विलयम् प्राप्तं; मनः विलयेन परमकल्याणम् उद्भवति। यदा मनः क्षीणं, क्रिया दुष्टवृत्तिभिः न विकोचिता, तदा जीवः मुक्तः, पुनर्जन्म न लभते। भगवन्, त्वया त्रिविधः जन्म पुरुषेषु उक्तः; तस्य मुख्यकारणं मनः, यः सत्-असत् स्वरूपः। कथं तद् मनः, यः शुद्धचेतना, निर्मलः, उत्पन्नः, विस्तारितः, जगत्कर्ता अभवत्? त्रिविधं आकाशं अस्ति—मनः-आकाशः, चैतन्य-आकाशः, भूत-आकाशः। एते सर्वत्र सामान्याः, सर्वत्र प्रतिष्ठिताः; शुद्धचेतनाशक्त्या एकत्वं प्राप्ताः। यः अन्तर्यः बहिर्यः, ज्ञानदाता, सत्त्वप्रकाशकः, सर्वभूतव्यापी—सः चैतन्य-आकाशः। यः सर्वभूतहितः, सृष्टिकर्ता, कालविचारविभागसम्पन्नः, येन सर्वं प्रसारितम्—सः मनः-आकाशः। यः दशदिक्-पर्यन्तं अखण्डरूपः, भूतसारः, वायुः जलम् इत्यादीनां आधारः—सः भूत-आकाशः। मनः-आकाशः च भूत-आकाशः च चैतन्य-आकाशस्य प्रभावात् उत्पन्नौ; चैतन्यं सर्वकार्यस्य कारणं, यथा दिवसः सर्वक्रियाणां कारणं। मनः, यः ‘अहम् जडः, अहम् न जडः’ इति संशयमूलः, अशुद्धः; एष एव मनः आकाशं च भूतानि च उत्पादयति। त्रिविध-आकाशकल्पना उपदेशार्थं कल्पिता, येषां अन्तरात्मा न जागरितः; जागरितानां न उपदेश्यं। एकं परमब्रह्मैव सर्वं, सर्वव्यापि, जागरूकः, शुद्धः, नित्यः, निर्गुणः, निर्विभागः। द्वैत-अद्वैतयुक्तवाक्यैः केवलं अज्ञातानां उपदेशः, जागरितानां न कदापि। राम, यावत् अ-जागरूकता अस्ति, तावत् त्रिविध-आकाशकल्पना मया केवलं बोधाय उपदिष्टा। आकाशः, मनः-आकाशः, अन्यानि च अशुद्धचेतनात् उत्पद्यन्ते, यथा मरीचिका मरुभूमितापात्। यदा चेतना अशुद्धरूपेण मनः भवति, तदा मायाजालवत् भ्रमपूर्णं जगत् सृजति। अशुद्धचेतनायाः मनः-स्थितिः अविवेकिनां दृश्यते, यथा शुक्तौ रजतं; बन्धनं अज्ञानात्, मोक्षः ज्ञानबलात्। हे निष्पाप, यत्र कुत्र मनः उदेति, यथा तथा, सदा स्वमुक्त्यर्थं यत्नं करोति। विस्तीर्णं, रिक्तं, शान्तं, भयानकं वनं कथ्यते, यत्र गगने किञ्चित् कोणः अपि न दृश्यते। तत्र एकः पुरुषः सहस्रहस्तः सहस्रनेत्रः च, यस्य मनः अत्यन्तं विक्षिप्तं, भीषणं, विस्तीर्णं रूपं। सहस्रहस्तैः बहून् मुद्गरान् गृह्य स्वपृष्ठं ताडयति, ततः स्वयम् आत्मनः पलायते। एवं शास्त्रवाक्यैः उपनिषद्भिः च, मनः-स्वभावस्य, चेतनायाः, त्रिविध-आकाशस्य, जगदुत्पत्तेः, बन्धमोक्षयोः च रहस्यं रामाय प्रकटितम्।