एकदा भगवतः वसिष्ठस्य समीपे श्रीरामः उपविष्टः आसीत्। तत्र वसिष्ठः रामं प्रति मनसः स्वरूपं विविधानि च तस्य कार्याणि विवृणोति स्म। यथा एकः पुरुषः स्नानदानग्रहणभोजनादिकानि कर्माणि कृत्वा नानात्वं प्राप्नोति, एवं मनः अपि स्वकर्मभिः नानाविधं रूपं धारयति। मनसः विविधेषु प्रवृत्तिषु, तस्य कर्तृत्वं जीवस्य वासना, क्रियाः, तेषां च नामानि इति नानाप्रकारेण उपदिश्यते। सर्वमिदं अनुभवनं केवलं मन एव; मनः रहितः जनः अपि पश्यन् अस्मिन्लोके न पश्यति। शुभाशुभं शृण्वन्, स्पृशन्, पश्यन्, घ्राणयन्, स्वादयन् वा, मनस्वी अन्तरं सुखदुःखं अनुभवति। मन एव वस्तूनां कारणं, यथा प्रकाशः रूपाणां; यस्य मनः बद्धं स बद्धः, यस्य मुक्तं स मुक्तः। यत् मनः मूढं इति कथ्यते, तत् मूढानां श्रेष्ठम्; यस्य चित्तं मूढं, तस्य मनः अपि मूढमेव। एतत् उत्पन्नं मनः न चैतन्यरूपं नापि जडम्; अस्मात् एव सुखदुःखमयः अयं संसारः उत्पन्नः। यदा मनः एकरूपं भवति, तदा संसारः लीयते; क्लेशस्य कारणं मलिनता, तस्मात् भ्रमेण संसारः दृश्यते। मनः यन्मलिनं न तदेव संसारकारणम्; नापि जडं पाषाणवत् संसारस्य कारणम्। मन एव वस्तूनां कारणं, यथा प्रकाशेन रूपाणि प्रकाशन्ते; चेतनां विना, अचेतनस्य अस्य लोके किं? तस्मात् हे राघव, अस्मिन्लोके किञ्चन न चैतन्यरूपं नापि जडरूपम्; सर्वं भूतसमूहं पूर्णतः लीयते। मनः विविधावस्थाभिः क्रियाभिश्च नानारूपाणि नामानि च प्राप्नोति; एकं सन् नानात्वं याति, यथा कालः ऋतुभिः। यदि मनोविहीनानां देहे अहंकारेन्द्रियकृत्यैः बाध्यते, तर्हि जीवादीनि अन्यानि सन्तु। किन्तु मनसि ये भेदाः तत्त्वदर्शिभिः विविधदर्शनैः कल्पिताः, तान् केचित् स्वीकरोन्ति, केचित् निराकरोन्ति। हे राम, एतानि शक्तयः परस्परं न विरोधन्ते, नापि अन्योन्यं अतिक्रान्तुम् अर्हन्ति; सर्वाः शक्तयः परमात्मनि व्यापके एव स्थिताः। यदा शुद्धचैतन्ये अपि किञ्चिद् जडशक्तेः अंशः उत्पद्यते, तदा नानात्वं दृश्यते। यथा सूत्रं उरगात् जायते, तथा जडं चैतन्यात्; एवं जागरूकात् परब्रह्मणः प्रकृतिः उत्पद्यते। अविद्यावशात् नानाविधानि कल्पनाः समुत्पन्नानि; तस्मात् मनः तद्विकाराश्च इति शब्दाः इह विवादिनां मध्ये भिन्नार्थाः भवन्ति। यदा एषा अशुद्धविज्ञानशक्ति: उत्पद्यते, तदा सा जीवः, मनः, बुद्धिः, अहंकारः इति विविधानि नामानि लभते; लोके अपि एतेषु नामसु विवादः नास्ति। हे ब्रह्मन्, एतत् सर्वं दृश्यते मनसः एव; श्रुतेः अर्थात् ज्ञायते यत् मन एव क्रियाः। स्वस्वरूपे स्थितः मनसा एव एष देहस्य तेजोमयः आवरणं गृह्यते, यथा सूर्यस्य तापात् तेजोवलयः निर्मीयते। अस्मिन्लोके मन एव नानारूपं गृह्णाति—कदाचित् मानवः, कदाचित् देवः इति। कदाचित् राक्षसवत् प्रकाशते, कदाचित् यक्षः भवति; कदाचित् गन्धर्वः, कदाचित् किन्नरः इति। वनपर्वतपुरनगरादिरूपेण अपि मन एव नानाविधं विस्तारं करोति। अतः शरीरसमूहः तृणकाष्ठरजःसमानः; अस्माकं चिन्तनाय केवलं मन एव पात्रम्, किमन्यत्? तस्मात् मन एव नानाविधैः रूपैः पूर्णं जगत् इति मम मतिः; तस्मात् परं केवलं परमात्मा अस्ति। आत्मा सर्वावस्थातीतः, सर्वत्र व्याप्यः, सर्वस्य आधारः; तस्य प्रसादात् मनः लोके धावति। अतः मन एव कर्ता, देहेषु कारणम्; मनः जायते, म्रियते च, एते गुणाः आत्मनः न सन्ति। एवं विचार्य, मनः विलयं गच्छेत्; मनः विलये एव परमं कल्याणं स्यात्। यदा मनः क्षीणं भवति, कृत्यं च अशुभवृत्तिभिः न कम्प्यते, तदा जीवः मुक्तः, पुनर्जन्म न प्राप्नोति। भवान् त्रिविधं मनुष्याणां जन्म अपि उक्तवान्; तस्य मुख्यकारणं मनः, यत् सत्तासत्तारूपं। किं तद् मनः, यत् शुद्धचैतन्यरूपं, निर्मलम्, कथं उत्पन्नं, विस्तृतं, जगत्कर्ता च जातम्? त्रिविधं व्योम अपि अस्ति—मनसो व्योम, चैतन्यस्य व्योम, भौतिकं व्योम च। एतानि सर्वत्र सामान्यानि, सर्वत्र प्रतिष्ठितानि; शुद्धचैतन्यशक्त्या एकत्वं प्राप्नुवन्ति। यत् अन्तर्युक्तं बहिरपि, ज्ञाता, सत्तायाः प्रकाशकः, सर्वभूतव्यापि—तत् चैतन्यस्य व्योम इति कथ्यते। यत् सर्वभूतहितं, सृष्टिकर्ता, कालविकल्पचिन्तारूपं, येन सर्वमिदं प्रसारितम्—तत् मनसो व्योम इत्युच्यते। यत् दशसु दिशासु अनवच्छिन्नरूपं, भूतसारं, वाय्वापआदीनां आधारः—तत् भौतिकं व्योम इति। मनसो व्योम च भौतिकं व्योम च चैतन्यव्योमस्य प्रभावात् उत्पन्ने; चैतन्यं सर्वकार्याणां कारणम्, यथा दिवसः सर्वक्रियाणां कारणम्। यद् मनः सन्देहयुक्तं—'अहं जडः, न जडः' इति चिन्तयति—तदशुद्धम्; एतदेव मनः व्योमादीनि उत्पादयति। त्रिविधं व्योम कल्प्यते केवलं तेषां शिक्षार्थम्, येषां अन्तरात्मा न जागरूकः; जागरितानां तु न तद् अपेक्षितम्। एवं श्रीवसिष्ठेन श्रीरामाय मनसो रहस्यं, तस्यैव संसारस्य कारणत्वं, तद्विलयस्य मोक्षकारणत्वं च सप्रेमं प्रतिपादितम्।