राघव, यथा अहं मनसः स्वरूपं वर्णितवान्, तथा अन्यैः अपि तद्विषये शतानि विकल्पानां कल्प्यन्ते, तेषां मनसि स्वाभिप्रेतयुक्त्या नानानामधेयानि वर्णनानि च कल्पितानि। केचन मनः जडमिति मन्यन्ते, अन्ये चेतनमिति; एवं मतिभेदात् अहंकारबुद्ध्योरपि पृथग्विधानि लक्षणानि विविधानि दर्शयन्ति। हे रघुवंशशिरोमणे, अहं तु अहंकार-मनः-बुद्धीनां तत्त्वं एकत्वेन एव व्याख्यातवान्, यद्यपि अन्ये तानि सृष्टौ पृथक् कल्पयन्ति। नैयायिकाः तु अन्यथा चिन्तयन्ति, सांख्या चार्वाकाश्च भिन्नं मन्यन्ते। जैमिनीयाः, अर्हताः, बौद्धाः, वैशेषिकाः, पाञ्चरात्रादयः च स्वस्वदृष्ट्या मनसः विविधानि रूपाणि कल्पयन्ति। तथापि, सर्वे अपि अन्ते परमात्मावस्थां यथैकां नगरीं नानादेशकालात् आगतानां यात्रिकानां इव, प्राप्नुवन्ति। परं तत्त्वं अज्ञानात्, मिथ्याज्ञानाच्च, ते केवलं विवादन्ते, स्वस्वदृष्टिम् अधिकृत्य स्थापयन्तः। विवादिनः स्वमार्गं तर्कशास्त्रैः स्तुवन्ति, यथा यात्रिकाः स्वमार्गं स्वदेशकालविशेषेण वर्णयन्ति। राघव, तैः प्रतिपादिताः सिद्धान्ताः मिथ्यैव, स्वकल्पितार्थरूपेण मनसा निर्मिताः, स्वस्वविशेषधर्मयुक्ताः। यथा एकः स्नानदानग्रहणभोजनादिकानि कुर्वन्, कर्तृत्वस्य विविधत्वं प्राप्नोति, एवं मनसः अपि नानात्वं दृश्यते। मनसः नानाविधकर्मणः कारणात्, तद्भिन्नानि नामानि—जीवस्य वासना, क्रियाः, तेषां च संज्ञाः—प्रयुक्तानि। एषः सम्पूर्णः अनुभवः केवलं मन एव; यस्य मनः नास्ति, सः दृष्ट्वापि अस्मिन्लोके न पश्यति। शुभाशुभश्रवणस्पर्शनदर्शनगन्धरसादिषु, मनस्वी अन्तरानन्ददुःखयोः अनुभवति। मनः वस्तूनां कारणम्, यथा रूपाणां दीपः; यस्य मनः बन्धनं, स एव बद्धः; यस्य मनः मुक्तं, स एव मुक्तः। यः जडबुद्धिः, तस्य मनः अपि जडमिति विद्धि; जडचेतनयोः भेदः तस्यैव बुद्धेः अनुगुणं दृश्यते। एतत् उत्पन्नं मनः न चेतनं, न च जडं; तस्मात् एव एषा विश्वमयी सुखदुःखमयी सृष्टिः जाता। यदा मनः एकरूपं भवति, तदा संसारः लीयते; क्लेशकारणं मलिनता, तस्यैव मोहेन संसारः दृश्यते। मनः, यद् न जडं, न संसारकारणम्; न च जडवत्, पाषाणवत्, संसारस्य कारणं। मनः वस्तूनां कारणम्, यथा दीपः रूपाणां प्रकाशकः; चेतनात् विना, अचेतनस्य अस्य जगतः किं स्वरूपम्? अतः, हे राघव, अस्मिन्लोके न कश्चन वस्तुतः चेतनः, न च जडः; सर्वे प्राणिनः पूर्णतया लीयन्ते। मनः स्वविकारैः, स्वकर्मभिः, नानारूपाणि प्राप्नोति; एकत्वेन स्थितं, कालवत् ऋतुभिः नानात्वं प्राप्नोति। यदि मनः रहितेषु अहंकारेन्द्रियकर्माणि शरीरं विक्षिपन्ति, तर्हि जीवादीनि अन्यानि अपि वस्तूनि स्युḥ। यः मनसः भेदः विविधानां दर्शनानां मध्ये कल्पितः, सः कश्चित् अन्यैः स्वीकृतः, अन्यैः अस्वीकृतः। हे राम, एतानि शक्तयः परस्परं न विरोधयन्ति, न च अन्योन्यं अतिवर्तन्ते; सर्वाः शक्तयः परमेश्वरे, सर्वव्यापिनि, एव सन्ति। यदा तस्मिन् विशुद्धचेतन्ये जडशक्तेः किंचित् अंशः अपि उदेति, तदा नानात्वं दृश्यते। यथा सूत्रं उरगात् उत्पद्यते, तथा जडं चेतनात्; एवं सदा जागरूकात् परब्रह्मणः प्रकृतिः जायते। अज्ञानबलात् नानाविधाः कल्पनाः उत्पन्नाः; अतः, मनसः विकारनामानि इह विवादिनां मध्ये भिन्नार्थानि भवन्ति। यदा एषा मलिनचेतना प्रथमं उदेति, तदा सा जीवः, मनः, बुद्धिः, अहंकारः इत्यादिभिः नामभिः अभिधीयते; लोके अपि एतेषु नामभेदेषु विवादः नास्ति। हे ब्रह्मन्, सर्वं दृश्यते मनसोऽस्ति, शास्त्रार्थात् मन एव क्रियेत्यवगम्यते। मनसः स्वस्वरूपे स्थितस्यैव, अस्य देहस्य तेजोमयं वरणं कल्प्यते, यथा सूर्यस्य प्रचण्डतापेन दीप्तवरणं स्यात्। ब्रह्मन्, अस्मिन्लोके मन एव नानारूपं धारयति—कदाचित् मानवः, कदाचित् देवः इव दृश्यते। कदाचित् राक्षसवत्, कदाचित् यक्षत्वेन, कदाचित् गन्धर्वत्वेन, कदाचित् किन्नररूपेण अपि प्रकाशते। वनपर्वतपुरनगरादिरूपेण अपि मन एव नानारूपं विस्तारयति। अतः, देहसमूहः तृणकाष्ठरजः सदृशः; अस्य विचारस्य, किमन्यद् अन्वेषणीयम्? केवलं मन एव अस्माभिः परीक्ष्यते। अतः, मम मतं—एतदखिलं जगत् अनन्तविचित्ररूपं मनसः क्रीडैव; तस्मात् परं केवलं परमात्मैव अवशिष्यते। आत्मा सर्वावस्थातीतः, सर्वव्यापी, सर्वस्य आधारः च; तस्य प्रसादेन मनः लोके धावति, उत्पतति च। अतः, मन एव कर्ता, देहेषु कारणं च; तस्यैव जन्म, मृत्युः च, आत्मनः तु न तादृशाः धर्माः। एवं विचारयन्, मनः लयं प्राप्स्यति; मनः लये, परमं श्रेयः सम्पद्यते। यदा मनः नश्यति, न च दुष्टवासनया क्रिया विक्षिप्यते, तदा सः जीवः मुक्तः इत्युच्यते, पुनर्जन्म न प्राप्नोति।