विद्वांसः तु अस्य दोषयुक्तस्य, यथार्थात् पतितस्य, विविधकल्पनासमूहं परिवर्तनशीलवृत्तिसञ्चयं च इति कथयन्ति। हे ब्रह्मन्, मनः जडं वा चेतनं वा—एतद्विषये, सत्यविज्ञ, मम अन्तः निश्चितिः न जाति। मनः, हे राम, न जडं न च चेतनं प्राप्तम्; यः धूमितः अनुभवः, न सम्पूर्णं जडं न च सम्पूर्णं चेतनं, स एव मनः इति कथ्यते। यद् रूपं सत्-असत् मध्ये प्रकटते, यः आवृतः, स एव जगतः कारणं, हे राम; तद् मनः इति नाम्ना प्रसिद्धम्। यः अवस्था नित्यं एकरूपता-निश्चितिहीनः, सा इह मनः इति कथ्यते; तस्मात् इदं जगत् उत्पन्नम्। यः कल्पना जड-चेतनानुभवयोः मध्ये वर्तते, यस्य स्वरूपं धूमितम्, सा मनः इति कथ्यते। अशुद्धः चेतनास्रोतः, विविधदोषविभेदचिह्नितः, मनः इति कथ्यते, हे राम; न जडं न च शुद्धं चेतनं। अस्य अनेके विविधनामानि कल्पितानि—अहंकारः, मनः, बुद्धिः, आत्मा, अन्यानि च। यथा नटः विविधरूपाणि धारयति, तथा मनः अपि, हे राम, विविधकर्मणि, विविधनामानि प्राप्नोति। यथा जनः, स्वकर्मानुसारं, विविधपदवीः प्राप्नोति, तथा मनः अपि, स्वकार्ये, विविधनामानि लभते। हे राघव, मनः सम्बन्धि नामानि यानि मया उक्तानि, तानि अन्यैः भिन्नरूपेण, शतशः कल्पितविभेदैः, भाष्यन्ते। स्वीयं कारणम् आरोप्य, जनाः मनः, बुद्धिः, इन्द्रियाणि, इत्यादीनि विविधनामवर्णनानि कल्पितवन्तः। कस्यचित् मनः जडं इति, अन्यस्य चेतनं; तथा अहंकारः बुद्धिः च अपि, विविक्तया विवेचितानि। हे रघुवंशसुख, अहंकारः, मनः, बुद्धिः एकसारभूतं मया निरूपितम्; अन्ये तु तानि सृष्टौ पृथक् कल्पयन्ति। नैयायिकाः तु अन्यथा कल्पयन्ति; सांख्याः चार्वाकाः च तु अन्यथा। जैमिनीयाः, अर्हताः, बौद्धाः, वैशेषिकाः, पाञ्चरात्रादयः च, विविधदृष्ट्या, अन्यथा। सर्वे अपि तु परमात्मस्वरूपं प्राप्तुं यत्नवन्तः, यथा यात्रिकाः, देशकालभेदेन, एकस्मिन नगरे आगच्छन्ति। परमसत्यज्ञानाभावात्, मिथ्याबुद्ध्या, ते केवलं विवादन्ति, स्वमतं स्थापयितुम् इच्छन्ति। वादिनः स्वमार्गं प्रशंसन्ति, विस्तीर्णयुक्त्या, यथा यात्रिकः स्वमार्गं स्तौति, देशकालभेदेन उत्पन्नः। हे राघव, यानि तैः प्रतिपादितानि मतानि, तानि मिथ्ये, स्वकल्पनारूपेण मनसि उपजातानि, प्रत्येकस्य स्वविशेषता अस्ति। यथा एकः स्नानदानग्रहणभोजनादिकर्मणि, कर्तृत्वविविधता प्राप्नोति, तथा मनः अपि तादृशं विविधत्वं दर्शयति। स्वकार्यविविधत्वात्, मनसि कर्तृत्वं विविधनाम्ना उपपद्यते—जीववृत्तिः, क्रिया, नामानि च। सर्वं अनुभवः मनः एव; मनः रहितः, अपि पश्यन्, अस्मिन लोके न पश्यति। शुभाशुभश्रवणस्पर्शदर्शनगन्धरसान्, मनःयुक्तः, अन्तःसुखदुःखान् अनुभवति। मनः वस्तूनां कारणं, यथा रूपाणां प्रकाशः; यस्य मनः बद्धं, स बद्धः; यस्य मनः मुक्तं, स मुक्तः। मनः यत् 'मूढ' इति, मूढाय उत्तमं; मूढचेतनस्य मनः अपि मूढं। एतत् उत्पन्नं मनः न चेतनं न जडं; तस्मात् एतत् जगत्, सुखदुःखविविधम्, उत्पन्नम्। मनः एकरूपं जातं, संसारः लीयते; भ्रमस्य कारणं धूमिता, भ्रमात् जगत् प्रकटते। मनः, यद् न जडं, न संसारस्य कारणं; न तु जडं, यथा शिलायाः, संसारस्य कारणं। मनः वस्तूनां कारणं, यथा रूपाणि प्रकाशेन; चेतनात् विना, अचेतनस्य, किम् इदं जगत्? अतः, हे राघव, अस्मिन लोके, किञ्चित् न चेतनं न च जडं; सर्वे प्राणी पूर्णतया लीयन्ते। मनः विविधावस्थाक्रिया, विविधनामानि प्राप्नोति; एकं जातं, विविधता प्राप्नोति, यथा कालः ऋतुभेदेन। येषां मनः रहितं इति, तेषु अहंकारः इन्द्रियकर्माणि च देहं व्यथयन्ति, तत्र अन्यानि जीवादीनि अस्तु। मनः विभेदाः, यः विभिन्नदर्शनेषु कल्पितः, कस्यचित् वादिनः स्थापयन्ति, अन्ये तु निवारयन्ति। हे राम, एते शक्तयः न परस्परं विरोधयन्ति, न च परस्परं अतिक्रान्ति; सर्वाः शक्तयः दिव्ये, सर्वव्यापिनि, वर्तन्ते। यदा शुद्धचेतनायाम् जडशक्तेः अंशः अपि उदेति, तदा विविधता प्रकटते। यथा सूत्रं वृश्चिकात् उत्पद्यते, जडं चेतनात्; तथा, सर्वदा जागरूकात् परब्रह्मणः, प्रकृतिः उत्पद्यते। अज्ञानबलात्, विविधकल्पनाः उत्पन्नाः; अतः, मनः-परिणामादीनि नामानि, वादिनां मध्ये, भिन्नार्थानि भवन्ति। यदा अशुद्धचेतनं प्रथमं उदेति, तदा जीवः, मनः, बुद्धिः, अहंकारः इत्यादीनि नामानि लभते; लोके तानि विविधनामानि प्रसिद्धानि, तत्र विवादः नास्ति। हे ब्रह्मन्, सर्वं दृश्यं मनसः एव, शास्त्रार्थेन ज्ञायते, यत् मनः एव क्रिया इति।