शृणु, राम, आत्मनः शुद्धः सारः विद्यमानः, किन्तु तत्र द्वितीयः अनुभवः लक्षितः। अजन्मा चासत्त्वं यदा दृश्यते, तदेवाज्ञानमिति कथ्यते। एषा तु भ्रान्तिः स्वात्मनाशाय स्पुरति, तदवस्थाविस्मरणं जनयन्ती, मिथ्याविकल्पजालस्य द्वारा सा मलिनता कल्प्यते। श्रोत्रेण, सृष्ट्या, दृष्ट्या, भोगेन, घ्राणेन, चिन्तनचेष्टया च, सा इन्द्रं रमयति; अतः सा 'इन्द्रिय'मिति कथ्यते। दृश्यवर्गस्य सर्वस्य, परमात्मनि अव्यक्ते, यत्स्वभावः लोके दृश्यते, स एव 'प्रकृतिः' इति कथ्यते। यत् सत्त्वं न swiftly नासत्त्वं प्रति नयति, असत्त्वं च सत्त्वं प्रति, यच्च सत्-असतां मध्ये नानाविधभेदान् उत्पादयति, तत् 'माया' इति निगद्यते। दृष्टिश्रवणस्पर्शनरसघ्राणकर्मणां क्रियया, कारणकार्यसम्बन्धं गृहीत्वा, सा लोके 'क्रिया' इति कथ्यते। चेतना यदा विषयानुगता मलिनत्वं प्राप्नोति, व्यक्तस्वरूपं च गृह्णाति, तदा तस्याः नानाविधाः प्रवृत्तयः सन्ति। सा यदा स्वाभाविकदशाम् उत्सृज्य मनःरूपं धारयति, तदा स्वातन्त्र्यकल्पनाभिः दृढं प्रतिष्ठिता भवति। चेतना, संवेदनस्य कलुषलेशैः युक्ता, मूढताजालानुसरणेन, भेदविभागपूर्णा, स्वकल्पनया स्वयमेव कम्पिता भवति। लोके सा 'जीवः' इति, 'मनः' इति, 'चित्तम्' इति, 'बुद्धिः' इति च कथ्यते। मलीनत्वेन पतिता, वस्तुतो विमुक्ता, विविधकल्पनाराशिः परिवर्तनशीलावस्थासमूहः इति पण्डिताः वदन्ति। हे ब्रह्मन्, मनः जडं वा चेतनं वा इति, हे तत्त्ववित्तम, अहं स्वयमेव निश्चितुं न शक्नोमि। मनः, हे राम, न जडं न चेतनं प्राप्तम्; या मलिनदृष्टिः, सा न पूर्णं जडं न पूर्णं चेतनं, सा एव मनः इति कथ्यते। या रूपता अस्ति सत्त्वासत्त्वयोर्मध्ये, या निबिडा, सा लोकारम्भकारणं, सा एव मनः इति विज्ञेयम्। या अवस्था या नित्यैकस्वरूपनिश्चितिहीना, सा मनः इति कथ्यते, तस्मात् एषः संसारः समुत्पन्नः। या कल्पना जडचेतनदृश्यमध्ये चलति, या मलिनस्वभावा, सा मनः इति कथ्यते। या चेतनास्रोतो मलिनैर्भेदैः चिन्हिता, सा मनः इति राम, न सा जडा न सा शुद्धचेतना। अस्य नानाविधानि नामानि कल्पितानि—अहंकारः, मनः, बुद्धिः, आत्मा, अन्यानि च। यथा नटः नानारूपाणि धारयति, तथा मनः अपि नानानामानि गृह्णाति, हे राम, नानाकर्मसु प्रवर्तमाने। यथा पुरुषः स्वकर्मानुसारं स्नानदानादिसु नानाविधानि नामानि लभते, तथा मनः अपि स्वकर्मानुसारं नानारूपाणि नामानि प्राप्नोति। हे राघव, मनसः नामानि यानि मया उक्तानि, तानि अन्यैः भिन्नरूपेण, शतानि कल्पितभेदैः, विविधानि कथ्यन्ते। स्वमतानुगुणं युक्तिकारणं प्रक्षिप्य, जनाः मनः, बुद्धिः, इन्द्रियादीनां नानाविधानि नामरूपाणि कल्पयन्ति। कस्यचित् मनः जडं मन्यते, अन्यस्य चेतनं, तथा अहंकारबुद्धी अपि भिन्नभिन्नविधया विवेच्येते। हे रघुवंशशिरोमणे, अहंकारमनःबुद्धीनां तत्त्वम् एकमेव मया निरूपितम्, अपि तु अन्ये तेषां सृष्टौ पृथक् कल्पयन्ति। नैयायिकाः अन्यथा कल्पयन्ति, सांख्याः चार्वाकाश्च अन्यथा मन्यन्ते। जैमिनीयाः, अर्हताः, बौद्धाः, वैशेषिकाः, पाञ्चरात्रादयः चापि स्वस्वदृष्ट्या भिन्नं मन्यन्ते। किन्तु सर्वे, यथा नानादेशकालात् आगच्छन्तः यात्रिकाः एकस्मिन् नगरे समागच्छन्ति, तथा सर्वे अपि परमात्मदशां प्राप्तुं आवश्यकम्। परमतत्त्वज्ञानाभावात्, मिथ्याज्ञानात्, ते केवलं विवादन्ते, स्वमतस्य स्थापनायै यत्नं कुर्वन्ति। वादिनः स्वमार्गं विस्तीर्णयुक्तिभिः स्तुवन्ति, यथा यात्रिकाः स्वमार्गं स्तुवन्ति, स्वदेशकालभेदप्रभावात्। हे राघव, ये शास्त्राणि ते प्रतिपादयन्ति, तानि मिथ्यैव, स्वकपितार्थयुक्तमनसां कल्पितानि, स्वविशेषगुणयुक्तानि। यथा एकः पुरुषः स्नानदानग्रहणभोजनादिकानि कुर्वन्, कर्तृत्वे वैचित्र्यं प्राप्नोति, तथा मनः अपि नानाविधं वैचित्र्यं दर्शयति। नानाक्रियाभिः, कर्तृत्वं मनसि नानानामरूपेण कल्प्यते—जीवभावाः, क्रियाः, तेषां नामानि च। एतद् सर्वं अनुभवं केवलं मनः; यस्य मनः नास्ति, सः लोके पश्यन् अपि न पश्यति। शुभाशुभश्रवणस्पर्शनदर्शनघ्राणरसग्रहणे, मनस्विनः अन्तः सुखदुःखम् अनुभवति। मनः एव विषयकारणम्, यथा रूपाणां कारणं दीपः; यस्य मनः बद्धं सः बद्धः, यस्य मुक्तं सः मुक्तः। ज्ञातव्यं, 'मूढं' मनः मूढानां श्रेष्ठम्; यस्य च चेतना मूढा, तस्य मनः अपि मूढं भवति। एतत् उत्पन्नं मनः न चेतनं न जडम्; अस्मादेव लोके नानाविधं सुखदुःखं जातम्। यदा मनः एकरूपं भवति, तदा संसारः विलीयते; भ्रमकारणं मलिनता, तस्माद् भ्रमात् संसारः दृश्यते। मनः, यत् न जडं, न संसारकारणम्; न च जडं, यथा शिलायाः, संसारकारणं भवति। मनः एव विषयकारणम्, यथा रूपाणि दीपेन प्रकाश्यन्ते; चेतनात् विना, अचेतनस्य किमिदं विश्वम्?