श्रीवासिष्ठ उवाच— हे ब्रह्मन्, यदा चेतन्यं यदृच्छया संयोगमापद्य, विस्तारस्य विस्मयं परित्यज्य, विविधानि विकल्परूपाणि चेतसि उत्पद्यन्ते, तानि विषयानुगतानि भवन्ति। एते विकल्पाः परमचेतन्यस्यैव भवन्ति, तु कल्पितविविधवस्तुरूपत्वात् कथं स्थैर्यं प्राप्तवन्तः इति त्वया पृष्टम्। यदा चेतन्यं चिन्तारूपं सन्, सर्वथा मलिनतां प्राप्य, संकल्परूपेण उत्पद्यते, तदा तदेव मनःपदं प्राप्नोति। यदा विषयविचारणायां निश्चित्य स्थितिं लभते, तदा तद् बुद्धिरिति कथ्यते, या निश्चयग्रहणसमर्था। यदा तु मिथ्याभिमानतः स्वयमेव सत्तां स्वीकुर्वन्ति, तदा स एव अहंकारः स्यात्, यो भवबन्धनहेतुर्भवति। यदा बालवत् एकं वस्तुं परित्यज्य अन्यत्र गच्छति, सर्वथा विचारणां परित्यज्य, तदा तच्चित्तमिति कथ्यते। यदा केवलस्पन्दनस्वभावात्, स्पन्दनस्यैव परिणामः कर्मणः सूक्ष्मत्वं सूचयति, तदा तद् फलमेव 'कर्म' इति निगद्यते। यदृच्छया एकद्रव्यनिश्चयत्यागात्, यदिहेच्छया कल्प्यते, तद् 'कल्पना' इति कथ्यते। यदा दृश्यमानं वा अदृष्टं वा पूर्वसृष्टं किमपि अन्तः स्पृह्यते, तदा तन्मेधसि 'स्मृति'रिति कथ्यते। यदा यथाश्वादितविषयशक्तिषु, याः उपभुक्ताः समाप्ताः, ताः अन्तः स्थिताः, तदा तद् 'वासना' इति कथ्यते। अत्र शुद्धात्मस्वरूपं विद्यते, परं द्वितीयग्राह्यत्वं दृश्यते; अजन्मनोऽसतोऽपि सत्तावभासः 'अविद्या' इति कथ्यते। सा एव आत्मनं विनाशयितुं प्रकटते, तदवस्थाविस्मरणं जनयति; विकल्पजालात् सा मलिनता कल्प्यते। श्रोतुं, सर्जनं, द्रष्टुं, भोक्तुं, घ्रातुं, चिन्तनं च—एषा इन्द्रियाणि आनन्दयन्ति; तस्मात् 'इन्द्रिय'मिति कथ्यते। दृश्यपदार्थसमूहस्य, अव्यक्ते परात्मनि, यद् जगति वस्तुनां धर्मः, स 'प्रकृतिः' इति कथ्यते। यत् सत्त्वं नासतां च शीघ्रं नयति, सत्-असतां मध्ये नानाविधभेदं जनयति, सा 'माया' इति अभिधीयते। दृश्यश्रोत्रस्पर्शरसघ्राणकर्मणां क्रियया, कारणकार्यार्थेन जगति 'वृत्ति'रिति कथ्यते। यदा चेतन्यं विषयानुगतं मलिनं भवति, रूपग्राह्यभावं लभते, तदा तस्य विविधाः वृत्तयः सन्ति। यदा चेतन्यं स्वभावात् निवृत्त्य मनःपदं प्राप्तम्, तदा स्वातन्त्र्यकल्पनाभिः दृढतया स्थितमस्ति। संवेदनमलैः युक्तं चेतन्यं, मूढताजालेन अनुयातं, विभागभेदपूरितं, स्वकल्पनया एव विक्षिप्यते। अत्र लोके 'जीव' इति, 'मनः' इति, 'चित्त' इति, 'बुद्धि' इति च तदेव उच्यते। बुद्धिमन्तः तं मलिनं वस्तुतो पतितं, नानाकल्पनाराशिं विकल्पसमूहं च वदन्ति। हे ब्रह्मन्, मनः जडं वा चेतनं वा—अत्र मे निश्चितिः न जाताऽसि, हे सत्यविद्। हे राम, मनः न जडं, न च पूर्णचेतनम्; जीर्णसंवेदनमेव मनः कथ्यते। यद् रूपं सत्तासत्तयोः मध्ये प्रकटते, यत् आच्छन्नं, तदेव जगतः कारणं, तन्मनः इति कथ्यते। यदवस्था नित्यैकस्वरूपवर्जिता, अनिश्चितरूपा, तदेव मनः इति अत्र निर्दिश्यते; तस्मात् जगत्संभवः। या कल्पना जडचेतनसंवेदनयोः मध्ये सञ्चलति, जीर्णस्वभावा, सा मन इति कथ्यते। मलदोषभेदयुक्तः चेतन्यप्रवाहः, स एव मनः, हे राम; न जडं, न च शुद्धचेतनम्। अस्य नानाविधानि नामानि—अहंकारः, मनः, बुद्धिः, आत्मा, इत्यादीनि च—दत्तानि। यथा नटः नानारूपाणि धारयति, तथा मनः अपि नानानामानि गृहीत्वा, नानाकर्मसु प्रवर्तते, हे राम। यथा जनः, स्वकर्मानुसारं, नानाविधानि नामानि प्राप्नोति, तथा मनः अपि स्वकर्मभेदात् नानारूपाणि नामानि लभते। हे राघव, मनसः ये नामरूपाणि मया उक्तानि, तानि अन्यैः पृथग्विधैः, शतानि विकल्पैः, विविधानि कथ्यन्ते। स्वमतानुकूलयुक्त्या जनाः मनोबुद्ध्यादीनां नानानामरूपाणि कल्पितवन्तः। कश्चिद् मनः जडमिति, कश्चिद् चेतनमिति मन्यते; एवं अहंकारबुद्ध्यादीनि अपि पृथग्विधं विवक्षितानि। हे रघुनन्दन, अहंकारमनःबुद्धीनां तत्त्वमेकमेव मया कथितम्, अन्ये तु सृष्टौ पृथग्विधं कल्पयन्ति। नैयायिकाः अन्यथा मन्यन्ते; सांख्यचार्वाकाः अपि पृथग्विधं कल्पयन्ति। जैमिनीयाः, अर्हताः, बौद्धाः, वैशेषिकाः, पाञ्चरात्रादयश्च विविधदृष्टयः अन्यथा मन्यन्ते। एते सर्वे अपि, यथा भिन्नदेशकालगतानां यात्रिकानां अन्ते एकस्मिन् नगरे आगमनं, तथा परमानन्दस्थितिं प्राप्स्यन्ति। परमतत्त्वाज्ञानात्, विपरीतबुद्ध्या, ते केवलं वादं कुर्वन्ति, स्वमतस्य स्थापनायै। वादिनः स्वमार्गं विविधयुक्त्या स्तुवन्ति, यथाऽपि यात्रिकाः स्वमार्गं स्तुवन्ति, स्वदेशकालभेदात्। हे राघव, ये मतानि ते वदन्ति, तानि मिथ्यैव; स्वकल्पितार्थयुक्त्या, स्वस्वभावविशिष्टानि, तैः निर्मितानि। इति।