श्रूयताम्, हे ब्रह्मन्! यदिदं चैतन्यं स्वप्रकाशरूपं नात्मा, किंतु दुःखरूपः अहं इति निश्चयो यः सदा विकल्पैः व्याप्यते, तं मनसोऽभावं विदुः। यः भावाभावयोः मध्ये स्थित्वा, स्थिरः सन्, सर्वेषां भूतानां मध्ये प्रकाशते, विकल्पाभिमुखः जातः, स एव मनसः स्वरूपं इति ज्ञायते। विकल्पात्मककर्मशक्त्यभावे मनः अस्मिन्लोके नोत्पद्यते, यथा गुणरहितः कश्चन गुणवान्न स्यात्। यथा अग्निना विना उष्णता नास्ति, तथा मनः च कर्म च, आत्मा च मनः च, न पृथग् भवतः। स्वभावतः मनसा, क्रियया च फलधर्मेण च, संकल्पमयदेहेन, नानाविधविचित्रतां प्रकाशयन्, यत्र यत्र प्रवृत्तिः आरोपिता, यथा लता कुतश्चित् आरोप्यते, तत्रैव फलं क्षेत्रं भवति, तत्रैव तद् अधिगम्यते। मनसः स्पन्दनं कर्मबीजं स्मृतम्, ततः अनुभवः जायते, तस्य शाखाः नानाविधाः क्रियाः, यथा वृक्षस्य नानाफलानि। यं यं मनः अनुवर्तते, तस्य तस्य कर्मेन्द्रियाणां कार्याणि सम्पद्यन्ते; अतः कर्म मनः इति उच्यते। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, चित्तं, क्रिया, कल्पना, संसारः, संस्कारः, अज्ञानं, प्रयत्नः, स्मृतिः; इन्द्रियाणि, प्रकृतिः, माया, व्यापारः, इत्यादयः च; शब्दरूपादिविचित्रतारूपाणि—एतानि सर्वाणि संसारविभ्रमकारणानि। संयोगेन, विस्तारविस्मयम् उत्सृज्य, एते विविधभावाः चैतन्ये उत्पद्यन्ते, विषयानुगामिनः। एते चैतन्यस्य विविधभावाः, परचैतन्यस्य, कथं कल्पितवस्तुनामात्रत्वे अपि, प्रतिष्ठिताः, इति ब्रह्मन्? यदा चैतन्यं विचाररूपं सञ्जातं, सर्वथा मलिनीकृतम् इव दृश्यते, तदा एव मनः अवस्थां प्राप्नोति। यदा निश्चयपूर्वकं विषयविचारस्थं तिष्ठति, तदा बुद्धिः इति कथ्यते, या निश्चयसमर्था। यदा मिथ्याभिमानेन स्वयमेव सत्त्वमुपगृह्णाति, तदा अहंकारः इति उच्यते, यः भवबन्धनहेतुः। यदा शिशुवत् किञ्चिद् उत्सृज्य अन्यत्र गच्छति, विचारं परित्यज्य, तदा चित्तम् इति निगद्यते। यदा केवलस्पन्दनस्वभावात्, स्पन्दनस्य फलम् क्रियासूक्ष्मतां सूचयति, तदा तत् फलं क्रिया इति कथ्यते। यदा संयोगेन, एकवस्तुनिश्चयं परित्यज्य, यदिह काम्यते कल्प्यते, तद् एव कल्पना इति। यदा किञ्चिद् पूर्वदृष्टं अदृष्टं वा, पूर्वकृतं वा, अन्तरङ्गे इच्छ्यते, तदा सा स्मृतिः इति। यदा यथास्वाद्यवस्तुषु शक्तिषु, याः निष्क्रान्ताः, ताः अवशिष्टाः इव अन्तः तिष्ठन्ति, तदा तद् संस्कारः इति। अत्र शुद्धसत्त्वमस्ति, परं द्वितीयः अनुभवः लक्षितः; अजन्मनः असतोऽपि सत्ताविष्करणात्, तदज्ञानं इति। सः स्वात्मनाशाय, तदवस्थाविस्मरणाय, मिथ्याविकल्पजालवशात्, मलकल्पनया प्रकाशते। श्रोतुं, निर्माणं, द्रष्टुं, भोगं, घ्राणं, चिन्तनं च, इन्द्रं हर्षयति; अतः इन्द्रियं इति कथ्यते। सर्वेषां दृश्यवर्गाणां, परेऽव्यक्तात्मनि, यः वस्तुनां स्वभावः, स एव प्रकृतिः इति। यः सत्त्वं निःसत्त्वं च शीघ्रं नयति, सत्-असतां भेदमुपजनयति, स माया इति। दृष्टिः, श्रवणं, स्पर्शनं, स्वादनं, घ्राणं, करणं च, एषां क्रियया, कारणकार्यार्थेन, लोके व्यापारः इति अभिधीयते। यदा चैतन्यं विषयानुगतं मलिनीकृतं, रूपग्रहणरूपं जायते, तदा तस्य विविधा व्यवहृतयः। यदा मनः अवस्थां प्राप्तवान्, स्वाभाविकस्थितिं परित्यज्य, स्वातन्त्र्यकल्पनाभिः दृढं प्रतिष्ठितम्। चैतन्यं, संवित्तिमलचिह्नितं, मूढताजालानुगतं, विभागविभ्रमपूरितं, स्वकल्पनया सञ्चलितम्। अत्र लोके, जीवः इति, मनः इति, चित्तम् इति, बुद्धिः इति च कथ्यते। ज्ञानी एतं मलिनं, तत्त्वतः पतितं, नानाकल्पनाराशिं, विकल्पसमूहं च वदन्ति। हे ब्रह्मन्, मनः जडं चेतनं वा इति, अस्य विषये, हे तत्त्ववेदिन्, अहं स्वान्तरे निश्चयं न लभे। हे राम, मनः न जडं न चेतनं, यः मलिनदृष्टिः, न पूर्णजडं न पूर्णचेतनं, स एव मनः इति। यद्रूपं सत्-असतोर् मध्ये, मेघाच्छन्नं इव, स एव जगतः कारणं, तत् मनः इति। यः अवस्था नित्यैकस्वरूपनिश्चयवर्जिता, सा अत्र मनः इति; तस्मात् जगत् उत्पन्नम्। या कल्पना जडचेतनदृष्ट्योः मध्ये सञ्चलति, मलिनस्वभावा, सा मनः इति। मलविभिन्नचिह्नितं, भेदपूरितं चैतन्यप्रवाहं, मनः इति, हे राम; न जडं न शुद्धचेतनं। अस्य नानाविधानि नामानि—अहंकारः, मनः, बुद्धिः, आत्मा, इत्यादीनि। यथा नटः नानारूपाणि धारयति, तथा मनः अपि, हे राम, क्रियावशात् नानानामानि प्राप्नोति। यथा जनः, यथायोग्यं, कर्मणां कारणेन नान्यनामानि लभते, तथा मनः अपि, स्वकर्मानुसारं, नानारूपाणि नामानि प्राप्नोति। एवं, हे ब्रह्मन्, मनसोऽयं स्वरूपविचारः, विकल्पसंभूतः, संसारकारणमिति, श्रद्धया विद्धि।