यथा वस्त्रे शुक्लादिगुणाः स्थिताः स्युः, एवं कर्तृत्वबुद्धिः अपि मनसि एव निवसति, जीवसंज्ञया विख्याता। यथा हिमः शैत्यादिविना न दृश्यते, तथा क्रियाविना मनः न कदापि विद्यते। यथा कालिमा क्षयमाणा कज्जलः शनैः नश्यति, एवं क्रियायाः स्पन्दनरूपायाः निरोधे मनः अपि लयं गच्छति। क्रियाविनाशः एव मनोविनाशः, मनोविनाशः अपि क्रियानिवृत्तिः—एषा मुक्तानां एव, न तु बद्धानां। यथा अग्नौ उष्मा नित्यं संयुक्ता, तथा मनः क्रियया सह नित्यं सम्बद्धम्। यदा एकं अपि नास्ति, तदा उभयं अपि लयं यान्ति। मनः सर्वदा स्पन्दनलीला; क्रिया अपि स्पन्दनरूपा एव। अतः, हे राम, मनः क्रिया च गुणगुणिनोः इव परस्पराश्रिते। मनः कल्पनैव, कल्पना स्पन्दनात्मिका; क्रिया तस्यैव कल्पनायाः रूपम्, सर्वे तस्यैव फलं अन्विष्यन्ति। ततः ब्रह्मन्, मनसः स्वरूपं विस्तरेण मे कथय, यत् जडस्य अपि संकल्पात् जायते, चैतन्येन च रूपं गृह्णाति। मनसः स्वरूपं तद् एव यत् संकल्पशक्त्या युक्तं, सर्वशक्तिमतः आत्मनः अनन्तसारिणः। मनसः स्वरूपं तद् एव यत् जडचेतनयोः मध्ये स्थितम्, उभाभ्यां स्पृष्टम्। ‘अहं न आत्मप्रकाशः चेतनः, अहं दुःखी’ इति यद् निश्चयं, सदा विकल्पेन व्याप्तं, तद् एव मनोभावः इति विदुः। यद् अवस्थां स्थिरां सत्तासत्तयोः मध्ये भूतानां मध्ये प्रकाशते, विकल्पाभिमुखीं च, तां मनसः प्रकृतिं विदुः। यः विकल्पात्मककर्मशक्तिविहीनः मनः, स जगति न जायते, यथा निर्गुणः गुणवान् न स्यात्। यथा अग्न्युष्मणोः पृथक् स्थितिः न सम्भवति, तथा क्रियामनसोः, तथा आत्ममनसोः च। मनः स्वभावतः, क्रियाफलनियमेन, संकल्पशरीरेण, नानाविधत्वं दर्शयन्, प्रवर्तते। यत्र यत्र प्रवृत्तिः आरोपिता, यथा लता कुतश्चित् रोपिता, तत्र तत्र तस्यैव फलं भवति, तदनुसारं तत्र एव तत् लभ्यते। मनः स्पन्दनं क्रियायाः बीजम् इति उच्यते, ततः अनुभवः जायते; तस्याः शाखाः विविधाः क्रियाः, यथा वृक्षस्य फलानि। यत् यत् मनः अन्विष्यति, तानि तानि कर्मेन्द्रियकृत्याणि सम्पद्यन्ते; अतः क्रिया मनः इति परिगण्यते। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, चित्तम्, क्रिया, कल्पना, संसारः, संस्कारः, अज्ञानम्, प्रयत्नः, स्मृतिः—इत्यादयः; इन्द्रियाणि, प्रकृतिः, माया, प्रवृत्तिः, तथा अन्यानि, शब्दरूपविचित्राणि—एतानि सर्वाणि संसारविभ्रमस्य कारणानि। यदृच्छया, विस्तारचमत्कारं त्यक्त्वा, एते विभिन्नभावाः चैतन्ये उत्पद्यन्ते, विषयानुगामिनः। ब्रह्मन्, एते चैतन्यविलासाः, परचेतनायाः, कथं कल्पितवस्तुस्वरूपिणः इह प्रतिष्ठिताः इति? यदा विचाररूपं चैतन्यं सर्वथा मलिनीकृतं दृश्यते, विकल्परूपेण उदेति, तदेव मनः अवस्थां प्राप्नोति। यदा वस्तुनि निश्चित्य, तदन्वेषणपरं स्थिरं भवति, तदा तद् बुद्धिः इति कथ्यते, निश्चितग्रहणसमर्था। यदा मिथ्याभिमानेन स्वयम् अस्तित्वं स्वीकरोति, तदा तद् अहंकारः इति कथ्यते, भवबन्धनकारणम्। यदा बालवत् एकं वस्तुं परित्यज्य अन्यत्र गच्छति, अन्वेषणं परित्यज्य, तदा तद् चित्तम् इति कथ्यते। यदा केवलस्पन्दनस्वभावात् स्पन्दनफलं क्रियासूक्ष्मत्वं सूचयति, तदा तत् फलं क्रिया इति कथ्यते। यदृच्छया, एकवस्तुनिश्चितिं त्यक्त्वा, यत् किञ्चिद् इच्छ्यते, तद् कल्पना इति कथ्यते। यदा दृष्टपूर्वं अदृष्टं वा, पूर्वकृतं किञ्चिद् अन्तः इच्छ्यते, तदा तद् स्मृतिः इति कथ्यते। यदा भोगेन्द्रियशक्तिषु, येषां कार्याणि समाप्तानि, तानि अन्तः स्थितानि, तदा तद् वासना इति कथ्यते। अस्ति शुद्धः आत्मसारः, किन्तु द्वितीयः अनुभवः लक्ष्यते; अजन्यस्य च अभावस्य चाभिव्यक्तिः, सा अज्ञानं इति कथ्यते। सा आत्मनः नाशाय प्रकाशते, तदवस्थाविस्मरणं जनयति; कल्पनाजालद्वारा सा मलिनी कल्प्यते। श्रोतुं, निर्मातुं, द्रष्टुं, भोक्तुं, घ्रातुं, चिन्तयितुं च, सा इन्द्रियाणि आनन्दयति; अतः तानि इन्द्रियाणि इति कथ्यन्ते। सर्वेषां दृश्यपदार्थानां, अप्रकाशे परात्मनि, यद् वस्तुनः स्वरूपं तद् प्रकृतिः इति कथ्यते। यत् शीघ्रं सत्तां असत्तां च नयति, सत्-असतां भेदं जनयति, तद् माया इति कथ्यते। द्रष्टुं, श्रोतुं, स्प्रष्टुं, रसयितुं, घ्रातुं, कर्तुं च, यत् क्रियते, तद् जगति प्रवृत्तिः इति कथ्यते, कारणकार्यार्थमुपगम्य। यदा चेतना विषयानुगता मलिनी भवति, रूपग्रहणं करोति, तदा तस्याः प्रवृत्तयः विविधाः। यदा मनोभावं गत्वा, स्वभावात् अपगता, स्वकल्पनाभिः दृढं प्रतिष्ठिता भवति। चेतना, संवेदनमलैः युक्ता, मूढताजालेन अनुगता, विभागैः पूर्णा, स्वकल्पनया एव स्पन्दिता। इह लोके सा जीवः इति कथ्यते, सा मनः, सा चित्तम्, सा बुद्धिः इति अपि।