शृणु, राम, यः चेतनाशक्तिः परं ब्रह्मणः कम्पनरूपा समुद्रस्य शान्तस्वरूपमिव प्रतिपन्ना, सा मनोभूत्या सर्वेषां प्राणिनां जीवने प्रविशति। तत् मन एव क्रियास्वरूपः, मन एव जीवात्मा, तेनैव शरीरस्य विस्तारः सम्पद्यते। अतो हि क्रिया कर्ता च न पृथग्भूतौ, तिलतैलवत् अविनाभाविनौ। कर्ता च क्रिया च सर्वदा तत्त्वतः अभिन्नौ एव, केवलं अज्ञानात् तयोः भेदः कल्प्यते, यः मिथ्याभावनया जातः। अज्ञानिनां तु मनः क्रिया च द्वे इव दृश्येते, न तु विवेकिनां; यथा बालकाः समुद्रतरङ्गयोः भेदं पश्यन्ति, न तु विवेकिनः। अतो हि मनः क्रियेत्येतयोः नाममात्रेण भेदः, वस्तुतः तयोः स्वरूपं दुरवगमं भवति। मनः क्रियारूपं सत्त्वतः आदौ परात् उत्पद्यते, यथा पुष्पं गन्धरूपं वृक्षात् विविधानि रूपाणि धारयति। अत्र मनः—कर्तृकर्मरूपं—निरन्तरं परात् एवोत्पद्यते, यथा तरङ्गाः समुद्रात् उद्भवन्ति। य एव जीवाः कथ्यन्ते, ते केवलं तरङ्गवत् एव; उत्पन्नाः सन्तः पुनः तस्मिन्नेव लीयन्ते, यथा तरङ्गाः समुद्रे। यां क्रियाम् मनसा कृतां, सा एव फलं वहति; क्रिया मनसि एव जायते, न तु शरीरे; अतः कर्ता च क्रिया च मनसः एव। यथा दर्पणः प्रकाशेन भूषितः सुन्दरं प्रकाशते, तथैव ब्रह्मविद्यया स्पृष्टे मनसि कर्तृत्वबुद्धिः प्रकाशते। यथा शुभ्रता वस्त्रस्य गुणः, तथा कर्तृत्वबुद्धिः मनसि एव 'जीव' इति नाम्नि वर्तते। यथा हिमः शैत्यं विना न दृश्यते, तथैव क्रियावर्जितं मनः न कदापि दृश्यते। यथा कालिमा नश्यन्ती कालुष्ये क्षीणमाने, तथैव मनः कम्पनरूपा क्रियायाम् उपशामितायाम् लीयते। क्रियायाः विनाशः मनसः विनाशः; मनसः विनाशः क्रियायाः अभावः; एषः केवलं मुक्तानां, न तु बन्धनिष्ठानाम्। यथा अग्निस्थिता ऊष्मा नित्यं संयुक्ते, तथैव मनः क्रिया च; यदा एकस्य अभावः, तदा उभयोरपि लयः। मनः सदा कम्पनलीला; क्रिया तु कम्पनरूपा एव; अतः मनः क्रिया च धर्मधर्मिवत् अन्योन्याश्रिते, हे राम। मनः कल्पनैव; कल्पना कम्पनरूपा; क्रिया तु तस्याः कल्पनायाः रूपं, सर्वे तस्याः फलम् अन्विष्यन्ति। हे ब्रह्मन्, मनसो रूपं विस्तरेण वर्णनीयम्, यत् जडस्यापि संकल्पात् जायते, चैतन्येन रूपं धारयति। मनसो रूपं तद् एव यत् संकल्पशक्तिसंयुक्तं अनन्तात्मनि, सर्वशक्तिमति, महति स्वात्मनि वर्तते। मनसो रूपं तद् एव, यत् जडचेतनयोः मध्ये स्थितं, उभाभ्यां स्पृष्टं तिष्ठति। 'नाहं स्वप्रकाशचेतनः, अहं दुःखी जीवः' इति निश्चयः, यः सदा विकल्पेन व्याप्यते, तं मनसः स्वरूपं विदुः। यः भावः स्थावरः सन् सत्त्वासत्त्वयोः मध्ये प्रकाशते, विकल्पाभिमुखः जातः, स एव मनसः स्वरूपं इति विदुः। यदा मनः विकल्परूपकर्मशक्तिवर्जितं, तदा लोके न जायते; यथा निर्गुणः गुणवान् न कथ्यते। यथा ऊष्मा अग्निना न पृथक्, तथा क्रिया मनसा, एवं स्वात्मना च मनसा। स्वरूपतः मनसा, क्रियाफलनियमेन, संकल्परूपशरीरेण, नानाविधविलासं दर्शयन्— यत्र यत्र संस्कारः आरोप्यते, यथा लता कुतश्चित् आरोप्यते, तत् एव तस्य फलं भवति, तत्र तत्र तद् एव लभ्यते। मनः कम्पनं क्रियायाः बीजं, ततः अनुभवः; नानाक्रियाः तस्य शाखाः, यथा वृक्षस्य विविधानि फलानि। यत् यत् मनः अन्विष्यति, तानि एव कर्मेन्द्रियाणि तस्य कार्याणि साधयन्ति; अतः क्रिया मनः एव इति कथ्यते। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, चित्तं, क्रिया, कल्पना, संसारः, संस्कारः, अज्ञानं, प्रयत्नः, स्मृतिः— इन्द्रियाणि, प्रकृतिः, माया, क्रिया, अन्यानि च; शब्दरूपाद्याः नानाविधाः—एते संसारविभ्रमस्य हेतवः। यदृच्छया, विस्तारस्य विस्मयं त्यक्त्वा, एते नानाविधभावाः चेतनायां विषयानुसरणेन उत्पद्यन्ते। हे ब्रह्मन्, एते नानाविधभावाः परचेतनायाः, कथं कल्पितवस्तुमात्रत्वेन प्रतिष्ठिताः? यदा चेतना, विचाररूपा, सर्वथा मलिनत्वं प्राप्ता, भावरूपेण उदेति, सा एव मनः अवस्थेति कथ्यते। यदा निश्चित्य, विषयानां परीक्षणे स्थिरा भवति, तदा सा बुद्धिरिति कथ्यते, या निश्चितग्रहणक्षमत्वात्। यदा मिथ्याभिमानेन स्वं सत्तां गृह्णाति, तदा सा अहंकारः, यो भवबन्धनस्य कारणम्। यदा बालवत् एकं त्यक्त्वा अन्यत्र गच्छति, परीक्षणं परित्यज्य, तदा सा चित्तम् इति कथ्यते। यदा केवलं कम्पनस्वभावात्, कम्पनफलं क्रियायाः सूक्ष्मत्वं दर्शयति, तदा तत् फलं 'क्रिया' इति कथ्यते। यदृच्छया, एकवस्तुनिश्चयं परित्यज्य, यत् यत् अत्र अभिलष्यते, तत् 'कल्पना' इति कथ्यते। यदा दृश्यमानं पूर्वं वा अदृष्टपूर्वं वा अन्तःकृतं कामयते, तदा सा 'स्मृतिः' इति कथ्यते। यदा भुक्तविषयशक्तिषु, ये विनष्टाः, तेऽपि अन्तः अवशिष्यन्ते, तत् 'वासना' इति कथ्यते। एवं, हे राम, ब्रह्मणः कम्पनशक्तिरूपा चेतना मनोभूत्या प्राणिषु प्रविश्य, कर्तृत्वकर्मरूपेण संसारविलासं दर्शयति। मनः क्रियारूपं, क्रिया मनसः रूपं, उभयं तु तत्त्वतः अभिन्नमेव। यदा विकल्पः उपशम्यते, तदा मनः लीयते, मुक्तस्यैव एषा अवस्था। मनसो विविधावस्थाः—बुद्धिः, अहंकारः, चित्तं, स्मृतिः, वासना—एवम् अनेके रूपे संसारविचित्रतां जनयन्ति। एषा मनसः कथा, या परचेतनायाः कम्पनरूपा, सर्वं जगद् व्याप्य, नामरूपविलासं प्रवर्तयति।