राघवः भगवान्तं वेदविदां श्रेष्ठं सन्देहवशात् पृष्टवान्—“किमेतद्भवति? भगवन्, सत्यमाख्याहि। एष मे महत् संशयः निवर्त्यतां।” तं पृष्ट्वा भगवान् प्रसन्नः सञ्जातः—“शुभं पृष्टवानसि राघव! शृणु, यथा तव ज्ञानप्रबोधः स्यात्, तथा कथयामि। मनसः समुत्पत्तिः, या गणनापरिमाणरूपेण जायते, सा कर्मणः बीजमिति ज्ञेयम्; तस्यैव फलं कर्मणि दृश्यते। यद् यत् मनसोऽमृतं ब्रह्मणः स्थितेः उदेति, तत् एव प्राणिनां कर्म भवति; आत्मा तु देहे स्थितः। यथा पुष्पस्य गन्धः पृथक् नास्ति, भिन्नतया दृश्यतेऽपि, तथा मनःकर्मणोः भेदोऽपि नास्ति, केवलं भिन्नत्वाभासः। अस्मिन्संसारे कर्मणः प्रवृत्तिः क्रियते, तद् बुद्धिमन्तः कर्मेति कथयन्ति; तस्य मूलं मनःशरीरम्, कर्मणः चैतन्यमुत्पद्यते। नास्ति पर्वतः, न नभः, न दिशः, न स्वर्गः, यत्र स्वकृतकर्मणां फलानि न सन्ति। अस्मिन्वा पूर्वजन्मनि वा यत् कर्म यत्नेन कृतं, तत् मानवस्य प्रयत्नः कदापि निष्फलः न भवति। ब्रह्मणः उद्भूतं मन एव कर्म करोति, नान्यत्; एष एव प्राणिनां बीजमिति विद्धि, राघव। एकस्मात् स्थानात् अन्यं प्राप्तुम् हेतुः विकल्पः; तस्मात् मन एव पूर्वकारणम्, ततः कर्मोत्पत्तिः। यत् चैतन्यं ब्रह्मणः कम्परूपं समुद्रस्य शान्तत्ववत्, तत् मनः भूत्वा प्राणिनां जीवने प्रविशति। मन एव कर्म, मन एव जीवः; तेनैव देहस्य विस्तारः; अतः कर्ता च कर्म च न पृथक्, यथा तैलं तिलात्। कर्ता च कर्म च सदा तत्त्वतः एकमेव; अविद्यया तयोः भेदः कल्प्यते, स तु मिथ्याभावः। राम, मनःकर्मणोः भेदः केवलं मूढानां दृष्टौ, न तु पण्डितानाम्; यथा बालाः सागरतरङ्गयोः भेदं पश्यन्ति, विवेकिनस्तु न। मनःकर्मणोः द्वयम् एकस्यैव नामभेदः; नामभेदे त्यक्ते स्वरूपं दुरवगमं भवति। मनः क्रियारूपं ब्रह्मणः प्रथमं जायते, यथा पुष्पस्य गन्धः वृक्षात् विविधरूपेण सञ्जायते। अत्र मनः—कर्तृकर्मरूपेण—निरन्तरं ब्रह्मणः उदेति, यथा तरङ्गाः सागरात्। ये प्राणीति कथ्यन्ते, ते केवलं तरङ्गाः; उत्पन्नाः सन्तः पुनः तस्मिन्नेव विलीयन्ते, यथा तरङ्गाः सागरे। मनसा यत् कर्म कृतं, तदेव फलं ददाति; कर्म मनसि एव जायते, न देहात्; अतः कर्ता च कर्म च मनसि एव। यथा दर्पणः प्रकाशेन शोभते, तथा ब्रह्मविद्यया स्पृष्टे मनसि कर्तृत्वबुद्धिः प्रकाशते। यथा शुक्लता वस्त्रे तिष्ठति, तथा कर्तृत्वबुद्धिः मनसि, ‘जीव’ इति नाम्ना, निवसति। यथा हिमं शैत्यादिना विना न दृश्यते, तथा कर्मविना मनः न दृश्यते। यथा कालिमा क्षयमाणा कालुष्यं हरति, तथा क्रियाकम्पनिवृत्तौ मनः लीयते। कर्मणः नाशो मनसः नाशः; मनसः नाशः कर्मणः अभावः; एतद्विमुक्तानामेव, न तु बन्धनवताम्। यथा अग्नौ तापः नित्यं संयुक्तः, तथा मनःकर्मणी; एकस्याभावे उभयोरपि लयः। मनः सदा कम्पनक्रीडा; कर्म कम्पनरूपमेव; तस्मात् गुणद्रव्यवत्, हे राम, अन्योन्याश्रयिणौ। मनः कल्पनैव; कल्पना कम्पनस्वरूपा; तस्याः रूपं कर्म, सर्वे तस्य फलमेव इच्छन्ति। हे ब्रह्मन्, यद् रूपं मनसः, या जडस्यापि संकल्पात् जायते, चैतन्यवता रूपं धारयति, तद्विस्तरशः वद। मनसः रूपं तद् एव, या संकल्पशक्त्या सह अनन्तात्मनः, सर्वशक्तिमतः, महतः स्वभावः। मनसः रूपं तद्, या जडचेतनयोः मध्ये स्थित्वा, उभाभ्यां स्पृष्टा, तिष्ठति। ‘नाहं स्वप्रकाशचैतन्यम्, दुःखी जीवः’ इति निश्चयः, या सदा विकल्पेन व्याप्यते, सा मनसः प्रकृतिः इति विदुः। या स्थितिः निश्चलत्वेन सतां मध्ये स्फुरति, सत्त्वासत्त्वयोः मध्ये विकल्पाभिमुखी जाता, ताम् एव मनसः स्वरूपं विदुः। यः मनः विकल्पात्मककर्मशक्तिविहीनं, स लोके न जायते; यथा निर्गुणस्य गुणित्वं नास्ति। यथा तापाग्न्योः पृथक्त्वं नास्ति, तथा मनःकर्मणोः, तथा आत्मनश्च मनसः। मनःस्वभावेन, कर्मफलन्यायेन, संकल्पमयशरीरेण, नानाविधत्वेन, स्वयमेव प्रवर्तते। यत्र यत्र प्रवृत्तिः आरोपिता, यथा लता कुतश्चित् आरोप्यते, तत्रैव क्षेत्रं फलं भवति, तत्रैव तद् लभ्यते। मनःकम्पनं कर्मबीजं कथ्यते, ततः अनुभवः; विविधाः क्रियाः तस्य शाखाः, यथा वृक्षस्य फलानि। यं यं मनः अन्वेष्टुमिच्छति, तानि तानि कर्मेन्द्रियाणि सम्यक् साधयन्ति; अतः कर्म मन एव इति ज्ञेयम्। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, विकल्पः, कर्म, कल्पना, संसारः, संस्कारः, अज्ञानं, प्रयत्नः, स्मृतिः—इति; इन्द्रियाणि, प्रकृतिः, माया, प्रवृत्तिः, चान्ये च; शब्दरूपविचित्राणि—एतानि सर्वाणि संसारविमूढत्वस्य कारणानि भवन्ति। एवं राघवाय भगवान् सम्यगाख्यात्—मनःकर्मणोः अभिन्नत्वं, तयोः ब्रह्मणः उद्भवः, संसारस्य प्रवृत्तिः, चित्तवृत्तिविलयेन मोक्षः, मनसः स्वरूपं च।