यदा विवेकः पूर्णतया संपद्यते, तदा सर्वकर्मणां सिद्धिः लभ्यते; सत्पुरुषाचार्यैः शास्त्रस्य अनुवर्तनं सदा क्रियते। यः शास्त्रस्य अनुगमनं विना सत्कर्माणि आचरति, स सर्वैः परित्यज्यते, स च स्वयमेव दुःखं प्रपद्यते। अस्मिन्लोके च वेदे च, हे भगवन्, सदा श्रूयते—कर्म च कर्ता च परस्परं क्रमशः संबद्धौ स्तः। कर्मणा कर्ता भवति, कर्त्रा कर्म परिमीयते—बीजाङ्कुरन्यायेन एषः लोके वेदे च परम्परा अस्ति। कर्मतः जीवः जायते, यथा नवाङ्कुरः बीजात्; जीवात् कर्म पुनः जायते, यथा बीजम् अङ्कुरात्। येन येन वासनया कर्म संसारपञ्जरे क्रियते, तस्य तस्य वासनानुसारं फलम् अनुभवति। एवं सति, कथं त्वं ब्रह्मविदां श्रेष्ठ, बीजकर्मयोः अनादित्वात् भूतानि उत्पद्यन्ते इति वक्तुम् अर्हसि? एतेन न्यायेन, भगवन्, त्वया जन्मकर्मणोः उपेक्षा कृता, यदा तयोः अविभागेनैव जगत् उत्पद्यते। कर्मसु न ब्रह्मणः कारणं, किन्तु जन्मादिषु फलस्य संस्थापनं लोके त्वया कृतम्। यदा लोके भ्रमः जायते, कर्मणां च न किञ्चित् फलम्, तदा मत्स्यन्यायः प्रवर्तते, केवलं विनाशः अवशिष्यते। एषः कः प्रकारः? भगवन्, सत्यम् आख्याहि, मम एषः महद् संशयः छिन्धि, वेदविदां श्रेष्ठ। शुभम् एतत्, राघव, त्वया एषः पुण्यः प्रश्नः कृतः। शृणु, अहं तुभ्यं वक्ष्यामि येन ज्ञानस्य महद् उदयः भवेत्। मनसः उदयः, यः गणनारूपेण कल्पनारूपेण जायते, स एव कर्मणां बीजम्; तस्यैव फलम् अत्र दृश्यते। या मनसः सारता ब्रह्मणः अवस्थायाः उदेति, सा एव कर्म जीवेषु; आत्मा शरीररूपेण स्थितः। यथा गन्धः पुष्पस्य न पृथक्, तथाऽपि पृथक् इव दृश्यते, एवं कर्म च मनश्च न पृथक्, अपि तु भिन्नाविव केवलं दृश्येते। यः क्रियाप्रवाहः अस्मिन्लोके दृश्यते, स एव कर्म इति पण्डितैः कथ्यते; तस्य मूलं मनःशरीरम्, कर्मतः चैतन्यम् उदेति। नास्ति पर्वतः, न स आकाशः, न सा दिक्, न स्वर्ग एव, यत्र स्वकर्मणः फलम् नास्ति। यत् कर्म अस्मिन्लोके, अथवा पूर्वजन्मनि, यत्नेन स्पष्टं क्रियते, तत् मानवस्य प्रयत्नः कदापि निष्फलः न भवति। मनः, यत् ब्रह्मणः उदितम्, तदेव करोति; अन्यन्न किञ्चित्। राघव, एषः एव भूतानां बीजम्, न अन्यत्। स्थानान्तरगमने हेतुः अन्वेषणम्; अतः मन एव पूर्वकारणम्, कर्म मनसः उद्भवति। या चैतन्या ब्रह्मणः स्पन्दनशक्तिरूपेण कथ्यते, सा अपि अविचलसागरवत् मनो रूपेण जीवेषु प्रविशति। मन एव कर्म, मन एव जीवः, तेनैव शरीरम् विस्तार्यते; अतः कर्म कर्ता च न पृथक्, तिलतैलन्यायेन। कर्तृकर्मणोः स्वभावतः एकत्वम्; केवलं अज्ञानात् भिन्नत्वकल्पना, सा तु मिथ्या। हे राम, मनः कर्म च केवलं अज्ञानिनां द्वे इव दृश्येते, न तु पण्डितानाम्; यथा बालाः सागरतरङ्गयोः भेदं पश्यन्ति, न विवेकिनः। एते द्वौ—मनः कर्म च—एकवस्तुनः नामभेदौ; नामभेदे तिरस्कृते, तयोः स्वरूपम् अपि दुर्बोधम्। मनः, यः क्रियास्वभावः, आदौ परात् उदेति, यथा पुष्पः गन्धान्वितः वृक्षात् विविधरूपः भवति। अत्र मनः, कर्तृकर्मनाम्ना, अनवरतं परात् उदेति, यथा तरङ्गाः सागरात्। ये ‘जीवाः’ इति कथ्यन्ते, ते केवलं तरङ्गाः; उत्पद्य, पुनः तत्रैव लयं यान्ति, यथा तरङ्गाः सागरे। मनसा यत् कर्म क्रियते, तदेव फलं प्राप्नोति; कर्म मनस एव, न शरीरात्—अतः कर्ता कर्म च मनसः एव। यथा दर्पणः प्रकाशेन शोभते, तथा कर्तृत्वबुद्धिः ब्रह्मज्ञानस्पर्शेन मनसि प्रस्फुटति। यथा शुक्लता वस्त्रे तिष्ठति, तथा कर्तृत्वबुद्धिः मनसि, ‘जीव’ इति नाम्ना, वर्तते। यथा शीतता विना हिमः न दृश्यते, तथा क्रियाविना मनः नास्ति। यथा कालिमा ह्रासेन कज्जलम् अपगच्छति, तथा क्रियानिवृत्त्या मनो नश्यति। कर्मणः नाशः मनसः नाशः; मनसः नाशः कर्मणः अभावः—एषः मुक्तानां, न तु अमुक्तानाम्। यथा तापः अग्निना सदा संयुक्तः, तथा मनः कर्म च; यदा एकम् नास्ति, तदा उभयं नश्यति। मनः सदा स्पन्दनलीला; कर्म न तु अन्यत्, केवलं स्पन्दनरूपम्। अतः, हे राम, मनः कर्म च गुणधर्मवत्, परस्पराश्रितम्। मनः केवलं कल्पनैव; कल्पना स्पन्दनस्वरूपा। तत्स्वरूपेण कर्म, सर्वे तस्यैव फलं अन्विष्यन्ते। हे ब्रह्मन्, मनसः स्वरूपं विस्तार्य वद, यत् जडस्य अपि संकल्पात् उदेति, अचेतनात् च स्वरूपं लभते। मनसः रूपं तद् यत् संकल्पशक्तिसंयुक्तम्, आत्मनः अनन्तस्वरूपस्य, सर्वशक्तिमतः, महतः। मनसः स्वरूपं तद् यत् जडचेतनयोः मध्ये स्थितम्, उभाभ्यां स्पृष्टम्। एवं, मनःकर्मणोः रहस्यं, तयोः अभिन्नत्वं, तेषां परस्परसम्बन्धं च, भगवता यथाशास्त्रं राघवाय निवेदितम्।