सः ब्राह्मणसमूहान् समीपम् आनयित्वा, जनानां आशीर्वादान् शृण्वन्, दिशः निरीक्ष्य, वन्यप्रदेशेषु विचरति स्म। ततः स्वस्य कोसलदेशात् शनैः प्रस्थितः, स्नानं दानं तपः अध्ययनं च कृत्वा, नदीनां, तीर्थस्थानानां, पुण्यवनानां, देवालयानां, अरण्यसीमानां, समुद्रगिरितटानां च दर्शनं कृतवान्। मन्दाकिनीं शशिनिभां, कालिन्दीं कमलशुद्धां, सरस्वतीं, शतद्रुम्, चन्द्रभागां, इरावतीं च दृष्टवान्। वेणां, कृष्णवेणां, निर्विन्ध्यां, सरयूं, चर्मण्वतीं, वितस्तां, विपाशां, बाहुदां च नदीः उपससर्प। प्रयागं, नैमिषं, धर्मारण्यं, गयां, वाराणसीं, श्रीगिरिं, केदारं, पुष्करं च प्राप्तवान्। मानसां, क्रमसरः, उत्तरमानसां, वडवां, मडवां, बहूनि तीर्थस्थानानि च गह्वराणि उपगच्छत्। अग्नितीर्थं, महातीर्थं, इन्द्रद्युम्नसरोवरं, सरांसि, तडागानि, कूपानि च गच्छति स्म। स्वामिनः, कार्त्तिकेयस्य, सालिग्रामस्थस्य हर्याः, चतुर्षष्टिहरेश्वरस्थानानि, गिरिजापतिं च पूजयन्। विविधानि अद्भुतानि स्थलानि, चतुर्सागरतीराणि, विंध्यगुहावृक्षाणि, पितृगिरिक्षेत्राणि च दृष्टवान्। महर्षिराजर्षिब्रह्मर्षिदेवब्राह्मणाश्रमाणि शुद्धानि शुभानि च उपससर्प। पुनः पुनः सः भ्रातृभिः सह, सर्वदिग्भ्यः भूमेः सीमानि विचरन्, मान्यः अभवत्। सर्वां भूमिं दृष्ट्वा, अमरकिन्नरमानुषैः पूजितः, रघुवंशानन्दः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, यथा प्रजापतिः शिवलोकं दिशः विचर्य आगच्छति। तत्र नगरवासिभिः भृष्टतण्डुलपुष्पैः अभिषिक्तः, श्रीजयन्तः स्वगृहं प्रविष्टवान्, दिवं यथा। ततः राघवः, पूर्वं आगतः, पितरं वसिष्ठं, मातरं, बान्धवान्, ब्राह्मणान्, वृद्धान्, आचार्यान् च प्रणम्य। मित्रैः, मातृभिः, पित्रा, ब्राह्मणसमूहैः पुनः पुनः आलिङ्गितः, राघवः तेषां स्नेहसन्देशैः तदा न तृप्तः अभवत्। तत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ, दृढस्नेहवचनैः, मधुरस्वरेण दिशः मोदितवन्तौ, वंशललितध्वनिवत्। रामागमनोत्सवः तत्र बहुदिनानि अभवत्, जनान् महोत्साहेन पूरयन्, क्रीडारवसमृद्धः। ततः आरभ्य, राघवः सुखेन गृहे स्थित्वा, देशानां विविधाचारान् कथयन्। रामः, प्रातः उत्तिष्ठन्, विधिवत् सन्ध्याविधिं कृत्वा, सभायां स्थितं पितरं इन्द्रसमानं अपश्यत्। दिवसस्य चतुर्थांशं वसिष्ठादिभिः सह, विविधसुखसंवादैः, विद्वद्भिः मानितः, यापयन्। पितुः अनुमत्याः, महदन्येन सैन्येन परिवृतः, मृगमहिषसमृद्धवनं गत्वा, शिकारं इच्छन्। ततः गृहं प्रत्यागत्य, स्नानादिकं विधिवत् कृत्वा, मित्रैः बान्धवैः सह भोजनं कृत्वा, रात्रिं सहचरैः यापयन्। एवं राघवः भ्रातृभिः सह, प्रतिदिनं एतदाचारं अनुवर्त्य, तीर्थयात्रातः प्रत्यागत्य, पितुः गृहे स्थितवान्। सः दोषरहितः, उत्तमकर्मणा, विद्वद्वाक्यसुधया, शीतांशुकल्पः, सत्पुरुषानां हृदयानि हर्षयन्, एवं दिनानि यापयन्। ततः रघुवंशजः षोडशवर्षः प्राप्तः, रामः, शत्रुघ्नः, लक्ष्मणः च अनुगच्छन्तः। भरतः मातामहगृहे सदा सुखेन स्थितः, राजा च सम्यक् पृथिवीं पालयन्। पुत्रजनहिताय, बुद्धिमान् दशरथः, मन्त्रिणः सह सर्वकार्येषु प्रतिदिनं मन्त्रयन्। तीर्थयात्रा समाप्तायाम्, रामः स्वगृहे स्थित्वा, प्रतिदिनं शरत्प्रसन्नह्रदवत् कृशः अभवत्। शनैः, तस्य विशालाक्षी मुखम् शुक्लपद्मपत्रवत्, विवर्णं, पूर्णविकसितं च अभवत्। हस्तं कपोलस्थं कृत्वा, पद्मासनस्थितः, चिन्तायाम् मग्नः, मौनं आलस्यम् च आसीत्। कृशदेहः, चिन्तान्वितः, श्रान्तः, दुःखितः, कस्यापि न किमपि उक्तवान्, चित्रे लिखितप्रतिमावत्। सेवकैर् पुनः पुनः प्रेरितः, कृशपद्ममुखेन, दैनिककार्याणि कृतवान्। रामं ऋषिसमं, गुणनिधिं, एवं स्थितम् दृष्ट्वा, तस्य भ्रातरौ अपि तादृशं भावं प्राप्तवन्तौ। एवं पुत्राणां दुःखशोषितेषु, राजा च पत्नीसहितः, चिन्तायाः पाशं प्रविष्टः। पुनः पुनः राजा रामं सौम्यया वाचा पृच्छति स्म—'किम् एतद् महद्व्यसनं पुत्र?' रामः न उक्तवान्। 'पितः, मम दुःखं नास्ति,' इति उक्त्वा, पद्मपत्राक्षः रामः पितुः गोदाम् उपविश्य, मौनं आसीत्। ततः दशरथः, रामस्य दुःखस्य कारणं विचिन्त्य, वसिष्ठं सर्वधर्मविदं श्रेष्ठवाचम् पप्रच्छ। वसिष्ठः उवाच—'राजन्, कारणं अस्ति, शोकं मा कुरु।' इति श्रुत्वा, राजा गम्भीरं विचिन्तयन्। राजा, बुद्धिमन्तः कुप्यन्ति न शीघ्रं, न शोकं, न अतिसन्तोषं लघुकारणे; लोके, सृष्टिकर्मणः प्रवाहात्, महद्विकारः जीवेषु न जायते।