वैराग्यदृष्ट्या जगत् ब्रह्मणः उत्पन्नमिव दृश्यते, किन्तु यत् तस्मात् जायते तदेव तद्, यद्यपि तद् अवगन्तुं कठिनम् अभवत्। अनन्तसंख्या जीवसमूहाः मेरुमन्दारगिरिश्रृङ्गसदृशाः पुनः पुनः तस्मिन्नेव परे पदे उत्पन्नाः विलीनाः च भवन्ति। अन्ये अपि आद्यन्तरहिताः सहस्रशः विश्वस्य कोनेषु पल्लववत् वृक्षेषु उत्पन्नाः प्रकाशन्ते। जीवधाराः वसन्ते नवपल्लववत् उत्पन्नाः तत्रैव ग्रीष्मे मधुवल्लीरिव विलीयन्ते। ताः युगयुगेषु सततं तिष्ठन्ति, अन्ये अपि बहवः उत्पन्नाः विनष्टाः च भवन्ति; एवं जीवक्षेत्राणि अन्यस्मिन् उत्पन्नानि उपशमितानि च दृश्यन्ते। यथा गन्धः पुष्पे अविनाभावि, तथा मानवः कर्म च परमेश्वरात् उत्पन्नं शनैः तत्रैव विलीनं च भवति, हे राघव। एवं अस्मिन् लोके दानवाः, सर्पाः, मानवाः, देवाः च पुनः पुनः जन्म, स्थायित्वं, लयम् च कृत्वा प्रकटन्ते उपशमन्ति च। आत्मविस्मृतिरेव तेषां विचरणस्य कारणम्; अन्यः मार्गः न दृश्यते यस्य फलं जन्म भवति, हे महाभाग। यत् सत्यम्, अर्थे अव्यभिचारि, प्रमाणदृष्ट्या विरक्तैः निश्चितम्, तदेव शास्त्रं कथ्यते। ये स्थिराः महागुणयुक्ताः, समदृष्टिः, येषां उपदेशः फलदः, तादृशाः पुण्यजनाः आर्याः इति घोष्यन्ते। पूर्णं विवेकं यदा प्राप्तम्, सर्वकर्मणां सिद्धिः तदा जायते; पुण्यजनानां आचरणेन शास्त्रं सदा अनुगम्यते। ये पुण्याचरणे स्थित्वा शास्त्रं न अनुगच्छन्ति, तैः सर्वैः परित्यक्ताः, स्वयम् दुःखं पतन्ति। अस्मिन् लोके च वेदे च, हे प्रभो, सदा श्रूयते—कर्म च कर्ता च परस्परं सम्बद्धौ। कर्मणैव कर्ता जायते, कर्त्रा कर्म मीयते—बीजाङ्कुरन्यायेन, एषा परम्परा लोके च वेदे च। कर्मतः जीवः उत्पद्यते, यथा बीजाद् अङ्कुरः; जीवात् पुनः कर्म जायते, यथा अङ्कुरात् बीजम्। येन प्रवृत्त्या कर्म संसारे कृतं, तेनैव प्रवृत्त्या फलम् अनुभूयते। एतेन कथं ब्रह्मविद् जीवाः जन्मकर्मबीजात् अनाद्युत्पन्नाः इति वदति? एतद् विचार्य, हे भगवन्, त्वया जन्मकर्मणोः उपेक्षा कृताः, यद्यपि जगत् तयोः अविनाभावेन एव उत्पन्नम्। कर्मणि ब्रह्मणः कारणं नास्ति, किन्तु जन्मादिफलेषु त्वया लोके कर्मफलम् स्थापितम्। यदा लोके भ्रमः जायते, कर्मणां फलं न दृश्यते, तदा मत्स्यन्यायः प्रवर्तते, केवलं विनाशः शेषः। एतत् कथं भवति? हे प्रभो, सत्यम् वद; मे महती शंका निवारय, वेदविदां श्रेष्ठ। साधु राघव, शुभं प्रश्नम् त्वया पृष्टम्; शृणु, अहं वक्ष्यामि, यथा तव ज्ञानस्य महा जागरणम् स्यात्। मानसस्य उदयः, गणनारूपः, कर्मणां बीजम्; तस्यैव फलं तत्र दृश्यते। यत् मानसस्य सारः ब्रह्मदशात् उद्भूतः, तदेव जीवेषु कर्म; आत्मा शरीररूपे स्थितः। यथा गन्धः पुष्पे भिन्नः नास्ति, यद्यपि पृथक् दृश्यते, तथा कर्म च मनः भिन्नम् नास्ति, अपि तु भिन्नम् इव दृश्यते। अस्मिन् लोके कर्मणां प्रवृत्तिः कर्म इति पण्डितैः कथ्यते; तस्य मूलम् मनः-शरीरम्, कर्मतः चेतनाः जायन्ते। नास्ति पर्वतः, न तद् व्योम, न तद् दिशः, न स्वर्गः, यत्र स्वकर्मणां फलम् नास्ति। यत् कर्म अस्मिन् जीवने वा पूर्वजन्मनि वा, यत्नेन यद् कृतम्, तत् मानवस्य प्रयत्नः कदापि निष्फलः न भवति। ब्रह्मणः उद्भूतं मनः एव कर्म करोति, अन्यत् न; एष एव जीवबीजम्, हे राघव, न अन्यत्। एकस्मात् स्थानात् अन्यं प्राप्तुं कारणम् अनुसन्धानम्; अतः मनः पूर्वकारणम्, कर्म तस्मात् जायते। चेतना, यत् ब्रह्मणः कम्पनशक्ति इति कथ्यते, अकम्पसागरवत्, मनः रूपेण जीवेषु प्रवेशयति। मनः एव कर्म, मनः एव जीवः, तेनैव शरीरम् विस्तार्यते; अतः कर्म कर्ता च न पृथग्, यथा तिलात् तैलम्। कर्तृकर्मणोः तत्त्वतः एकत्वं सदा अस्ति; केवलं अज्ञानात् तयोः भेदः कल्प्यते, सः भ्रान्तिः। हे राम, मनः कर्म च अज्ञैः द्वयम् इव दृश्यते, न तु पण्डितैः; यथा बालाः सागरतरङ्गयोः भेदं पश्यन्ति, न तु विवेकिनः। मनः कर्म च तयोः नामभेदः एव; नामभेदे त्यक्ते तत्त्वं दुरवगमम्। मनः, यस्य सारः प्रवृत्तिः, प्रथमं परात् जायते, यथा पुष्पस्य सारः गन्धः, वृक्षात् विविधरूपेण। अत्र मनः, कर्तृकर्मरूपम्, अनवरतं परात् उद्भूतम्, यथा तरङ्गाः सागरात्। ये जीवाः इति कथ्यन्ते, त एव तरङ्गाः; उत्पन्नाः तस्मिन् विलीयन्ते, यथा तरङ्गाः सागरे। यत् कर्म मनसा कृतम्, तदेव फलदायकम्; कर्म मनसि एव जायते, न शरीरात्—अतः कर्ता कर्म च मनसः एव। यथा दर्पणः प्रकाशेन शोभायुक्तः, तथा ब्रह्मज्ञानस्पर्शात् मनसि कर्तृत्वबुद्धिः स्फुटा भवति।