शृणु, राघव, यत् यथार्थतया वस्तूनां प्रत्यक्षादीनां च परस्परं पृथक्करणं नास्ति, यथा शीतरश्मिर्न शशिनः स्वभावतः भिन्नः, न च तेजः स्वदीप्तेः। एवं सर्वे लोकेषु भूतवर्गाः विविधान् आधारान् प्राप्य तस्मादेव समुत्पद्य तत्रैव लयं यान्ति। केचित् जातिसन्ततयः सहस्रजन्मपर्यन्तं तिष्ठन्ति, अन्ये तु अल्पपूर्वजन्मसंस्थिताः। एवं लोकेषु नानारूपाणि भूतानि भगवत्संकल्पात् आगच्छन्ति, गच्छन्ति, पतन्ति, उत्पद्यन्ते च, यथा ज्वलनात् स्फुलिङ्गाः। कर्तृकर्मणोः च द्वयोरपि भेदः नास्ति, तौ परमात्प्रभवतः स्वयमेव प्रादुर्भूतौ, यथा पुष्पस्य गन्धः। सर्वकल्पनासंकल्पनानां उपशमे, प्राणिनः विशुद्धब्रह्मणि प्रकाशन्ते, यथा व्योम्नि चन्द्रकान्तयः। येषां जागरणं नास्ति, तेषां आचरणे 'ब्रह्मणः प्राणिनः उत्पद्यन्ते' इति वचनानि दृश्यन्ते। परन्तु, राघव, ये जागरिताः, तेषां आचरणे 'इदं ब्रह्मणः उत्पन्नम्' वा 'नोत्पन्नम्' इति वक्तुं न युक्तम्। यावत् काचित् कल्पना न प्रकटिता, तावत् शिक्षायाः महिमा न प्रकाशते। अतः, भेददुःखितानां स्थितिं स्वीकृत्य, 'एतत् ब्रह्म, एते प्राणिनः' इति शिक्ष्यते—एषा भाषायाः भ्रमः। तस्मात् वैराग्यदृष्ट्या लोको ब्रह्मणः उत्पद्यते इति प्रतीतिः, परन्तु यद् तस्मादुत्पन्नं तदेव तद्भवति, यद्यपि दुर्ग्राह्यम्। अनन्तानि प्राणिसमूहानि मेरुमन्दरकल्पानि तस्मिन् परमपदे पुनः पुनः उत्पद्यन्ते लीयन्ते च। अन्ये चाद्यन्तरहिताः सहस्रशः लोकेषु कोणे कोणे उत्पद्यन्ते, यथा वृक्षेषु पत्राणि। प्राणिस्रोतांसि वसन्ते नवपल्लववत् प्रादुर्भवन्ति, तत्रैव ग्रीष्मे मधुवल्लरीवत् लयं यान्ति। केचित् युगान्यन्तरं तिष्ठन्ति, अन्ये जन्मित्वा विनश्यन्ति, एवं प्राणिभूमयः अन्योन्ये उत्पद्यन्ते लीयन्ते च। यथा गन्धपुष्पयोः अविभागः, तथा, राघव, पुरुषकर्मणोः अपि परमेश्वरात् उत्पत्तिः, तत्रैव लयः। अतः अस्मिन्लोके दानवाः, सर्पाः, मनुष्याः, देवा इत्यादयः जन्मस्थितिलयैः पुनः पुनः प्रादुर्भवन्ति नश्यन्ति च। आत्मविस्मरणं विना अन्यः कारणं नास्ति तेषां भ्रमणाय; अन्यः कोऽपि मार्गः न दृश्यते यः जन्मफलदः स्यात्। यः अर्थसिद्धः, निश्चलार्थः, प्रमाणदृष्ट्या विरक्तैः च निश्चीयते, स शास्त्रं कथ्यते। ये महागुणसम्पन्नाः समदर्शिनः, येषां शिक्षाः फलदायिनीः, ते पुण्यात्मानः साधवः इति निगद्यन्ते। एषा विवेकबुद्धिः सम्पूर्णा सति सर्वकर्मसिद्धये नेत्री, साधूनां आचरणेन शास्त्रमेव अनुवर्त्यते। यः शास्त्रं नानुसरति धर्माचरणे स्थितः, स सर्वैः परित्यज्यते, स च दुःखमवाप्नोति। अस्मिन्लोके वेदश्च, हे प्रभो, सदा श्रूयते—कर्मकर्ता च परस्परं संयोगेन स्थितौ। कर्मणा कर्ता जायते, कर्त्रा कर्म मीयते—यथा बीजाङ्कुरयोः, एवं लोके वेदे च परम्परा। कर्मतः प्राणी जायते, यथा बीजात् नवान्कुरः; प्राणिनः कर्म पुनः जायते, यथा अंकुरात् बीजम्। येन प्रवृत्त्या कर्म संसारे कृतं, तेनैव प्रवृत्त्या फलमुपभुज्यते। एवम्, कथं वदसि, हे ब्रह्मविद्, प्राणी जन्मकर्मबीजात् अनादेः उत्पद्यते इति? एतेन, भगवन्, त्वं जन्मकर्मणोः अवमानं कृतवान्, यद्यपि लोको तयोः अविभागात् एव जायते। कर्मणि ब्रह्मणः कारणं नास्ति, किन्तु जन्मादिषु फलं कर्मणः लोके स्थितम् इति त्वयैव प्रतिष्ठापितम्। यदा लोके भ्रमः जायते, कर्म च निष्फलं भवति, तदा मत्स्यन्यायः प्रवर्तते, केवलं विनाश एव शिष्यते। किं नाम एवं भवति? भगवन्, सत्यम् आख्याहि; मम एषा महान् संशयः विमोच्यताम्। साधु पृष्टं त्वया, राघव, एषः शुभः प्रश्नः; शृणु, वक्ष्यामि, यथा तव महाज्ञानप्रबोधनं स्यात्। मनसः उदयः, यः गणनापरिमाणरूपेण भवति, स एव कर्मणः बीजम्; तस्यैव फलं लभ्यते। यद् यद् मनःसारं ब्रह्मणः अवस्थायाः उदेति, तदेव प्राणिनां कर्म, आत्मा शरीररूपेण तिष्ठति। यथा गन्धपुष्पयोः भेदः नास्ति, यद्यपि भिन्नवत् दृश्यते, तथा कर्मणः च मनसः च भेदः नास्ति, यद्यपि पृथगिव दृश्यते। अस्मिन्लोके कर्मणः प्रवृत्तिः कर्म इति पण्डितैः कथ्यते, तस्य मूलं मनःशरीरम्, कर्मणः च चेतना जायते। नास्ति पर्वतः, न तद् व्योम, न तद् दिशः, न स्वर्गः, यत्र स्वकृतकर्मणः फलम् न स्यात्। यत्कर्म अस्मिन्वा पूर्वजन्मनि कृतं, यदि स्पष्टं प्रयत्नेन कृतं, तत् मानुषप्रयत्नः कदापि निष्फलः न भवति। जानहि, ब्रह्मणः उदितं मनः एव कर्म करोति, नान्यत्; एतदेव प्राणिनां बीजम्, न अन्यत्। देशान्तरप्राप्तये हेतुः विचारः; तस्मात् मनः पूर्वकारणम्, ततः कर्म उत्पद्यते इति विज्ञेयम्, राघव।