सर्वे जीवाः ब्रह्मणः एव उत्पन्नाः। केचन सुखास्वादनात् किंचित् सञ्चलिताः, समुद्रात् उत्पन्ना तरङ्गाः इव दृश्यन्ति। सर्वे जीवप्रवाहाः ब्रह्मणः एव प्रसृताः, स्वशक्त्या कम्पमानाः, दीपस्य प्रभायाः किरणाः इव सुखात् निर्गच्छन्ति। ब्रह्मणः एव सर्वे जीवरेखाः उत्पन्नाः, अग्निशिखायाः कणाः स्वस्फुलिङ्गबलात् विक्षिप्ताः इव प्रकटन्ते। ब्रह्मणः एव सर्वे जीवजातयः उद्भवन्ति, शशिनः प्रभायाः मण्डारकुसुमसमूहाः इव प्रकाशन्ते। ब्रह्मणः एव सर्वे इन्द्रियवृत्तयः, विषयाः च, वृक्षस्य विविधा शोभा यथा तस्मादेव उत्पन्नाः। जीवशक्तयः अपि ब्रह्मणः एव सञ्जाताः, सुवर्णात् कटककङ्कणादिभिः निर्मिताः इव। हे राम, सर्वे जीवाः ब्रह्मणः एव उत्पन्नाः, निर्मलात् उज्ज्वलात् स्रोतसः जलबिन्दवः इव। कल्पिताः जीवसम्बन्धाः अपि केवलं अजस्य स्वरूपे वर्तन्ते, घटपटछिद्रेषु आकाशरूपः आकाशः इव। सर्वे कल्पिताः लोकाः ब्रह्मणः एव उत्पन्नाः, जलात् बिन्दु, प्रवाह, तरङ्ग, फेनाः इव। हे राम, सर्वे इन्द्रियवृत्तयः, विषयाः च ब्रह्मणः एव सञ्जाताः, मरीचिप्रभायाः तरङ्गाः सूर्यतेजसः इव। सर्वे विषयाः, तेषां च अनुभूत्यः, तद्विदः तु तद्विभिन्नाः न, शशिनः शीतलता यथा तस्यैव स्वरूपे अस्ति, तेजसः प्रकाशः च तस्मादेव। एवं विविधाः जीवाः लोकस्य स्थलेषु तत्र तत्र आधाराः सन्ति, सर्वे तस्मादेव उत्पन्नाः तत्र एव विलीयन्ते। केचन जीववंशाः सहस्रजन्मपर्यन्तं तिष्ठन्ति, अन्ये केवलं कतिचित् पूर्वजन्मानि स्थिता। एवं विविधेषु लोकेषु, भगवतः इच्छया, जीवाः अद्भुतरूपाः आगच्छन्ति, गच्छन्ति, पतन्ति, उत्पद्यन्ति, दिप्ताग्नेः स्फुलिङ्गाः इव। कर्तृकर्मणोः अभेदः अस्ति, तौ उभौ परमात् समानं प्रवर्तेते, स्वयमेव प्रकटेते, वृक्षस्य पुष्पगन्धवत्। सर्वे संकल्पविकल्पाः शान्ते, जीवाः शुद्धे ब्रह्मणि प्रकाशन्ति, शशिनः किरणाः नीलाकाशे प्रसारिताः इव। येषां अविवेकिनां आचारः दृश्यते, तत्र ब्रह्मणः जीवोत्पत्तिः इति वाक्यं स्थाप्यते। परन्तु ये जाग्रताः तेषां आचारः तु, हे राघव, 'ब्रह्मणः इदं उत्पन्नम्' वा 'न उत्पन्नम्' इति वक्तुं न युक्तम्। यावत् कश्चन संकल्पः प्रकटः न भवति, तावत् शिक्षायाः महिमा लोके न प्रकाशते। अतः, भेददुःखितानां स्थितिं स्वीकृत्य, 'एषः ब्रह्म, एते जीवाः' इति शिक्ष्यते—एषा वाक्प्रमादः। अतः वैराग्यदृष्ट्या, लोकः ब्रह्मणः उत्पन्नः इव दृश्यते; किन्तु यत् तस्मात् उत्पन्नम्, तत् तदेव, केवलं दुरवगमम्। असंख्याः जीवसमूहाः मेरुमन्दारगिरिप्रतिमाः, पुनः पुनः तस्मिन्नेव परमपदे उत्पद्यन्ति विलीयन्ति। अन्ये अनाद्यन्ताः, सहस्रशः लोकस्य कोनेषु उत्पद्यन्ति, वृक्षस्य पत्राणि इव। जीवप्रवाहाः वसन्ते नूतनाङ्कुराः इव उत्पद्यन्ति, तत्र एव विलीयन्ति, मधुस्रवणानि ग्रीष्मे इव। केचन सततं युगयुगं तिष्ठन्ति, अन्ये उत्पन्नाः विनश्यन्ति; एवं जीवक्षेत्राणि अन्यत्र उत्पद्यन्ति विलीयन्ति। पुष्पगन्धयोः यथा अभेदः, तथा, हे राघव, पुरुषकर्मणोः परमेश्वरात् उत्पत्तिः, शनैः तत्र एव विलयः। एवं लोके राक्षसाः, नागाः, मनुष्याः, देवाः च पुनः पुनः जन्म, स्थितिः, लयः च द्वारा प्रकटन्ते तथा विलीयन्ते। आत्मविस्मरणं विना अन्यः कारणं नास्ति तेषां भ्रमणाय; हे महात्मन्, जन्मफलप्राप्तये अन्यः मार्गः न दृश्यते। यत् सत्यं, अव्यभिचारि अर्थे, प्रमाणदृष्ट्या, विरक्तैः च निश्चितम्, तदेव शास्त्रं कथ्यते। ये दृढाः, गुणवन्तः, समदृष्टयः, तेषां शिक्षाः फलदाः, तादृशाः सत्पुरुषाः महात्मनः इति कथ्यन्ते। एषा विवेकः पूर्णः सन् सर्वकर्मसिद्धये कारणम्; सत्पुरुषाणां आचारेण शास्त्रं सदा अनुगम्यते। यः शास्त्रं नानुगच्छति, धर्माचरणे स्थितः अपि, सः सर्वैः त्यज्यते, स्वयम् दुःखं प्राप्नोति। लोके च वेदे च, हे प्रभो, सदा श्रूयते—कर्मकर्तृसम्बन्धः परस्परं वर्तते। कर्मणा कर्ता उत्पाद्यते, कर्त्रा कर्म मीयते—बीजाङ्कुरयोरिव, एषा परम्परा लोके च वेदे च। कर्मात् जीवः उत्पद्यते, बीजात् नूतनाङ्कुरः इव; जीवात् कर्म पुनः उत्पद्यते, अंकुरात् बीजम् इव। यया वृत्त्या कर्म संसारपञ्जरे क्रियते, तया तया फलम् अनुभवति। एवं, हे ब्रह्मविद्, कथं वदसि—जीवाः जन्मकर्मबीजात् अनाद्यन्तात् उत्पन्नाः? एतस्य विवेकेन, हे भगवन्, त्वया जन्मकर्मयोः तिरस्कृतिः कृता, यद्यपि लोकः तयोः अभिन्नत्वेन एव उत्पद्यते। कर्मणि ब्रह्मणः कारणं नास्ति, किन्तु जन्मादिफलेषु, तव स्थापनया, कर्मफलम् लोके अस्ति। यदा लोके भ्रमः जायते, कर्मणां फलाभावः च, तदा मत्स्यनियमः प्रबलः, केवलं विनाशः शेषः।