शृणु, राजन्, विवेकिनां बुद्धिमतां वचः। यथा लोके राजसः पन्थाः कर्मानुगतश्चोन्नतजातेरनतिक्रान्तः, एवं विवेचकैः सम्यग् निर्दिष्टः। केवलं तस्यै जन्मनैव मोक्षयोग्यता मोक्षकामिभिः स्वीक्रियते, तस्यैव कर्मणः संज्ञया सा राजससात्त्विकीति कथ्यते। यदि सा अल्पैरेव जन्मभिः परेषां मध्ये मोक्षमाप्नोति, तदा सा राजसराजसीति मनीषिभिः प्रोच्यते। या तु शतजन्मभिः दीर्घकालं मोक्षमिच्छन्ती मोक्षमाप्नोति, सा पुण्यैः राजसतमसीति तादृशप्रारम्भा कथ्यते। या पुनः सहस्रजन्मान्तरेऽपि संशयेन मोक्षमाप्नोति, सा राजसात्यन्ततमसीति तादृशप्रारम्भा विज्ञायते। यदा तु सहस्रशः जन्मान्यनुभूय ब्रह्मणः प्रादुर्भावः प्रजासु जायते, तदा दीर्घकालिकः स मोक्षः महर्षिभिः तामसीति निर्दिश्यते। यदि तस्यैव जन्मनैव मोक्षयोग्यता सिध्यति, तदा तामससात्त्वेति सा ज्ञैः कथ्यते। यदि सा केवलं किञ्चिद्वासनाभिः मोक्षयोग्या भवति, तदा सा तमोराजसीरूपा तादृशैर्गुणैर्वासनाभिश्चोच्यते। या पुनः पूर्वजन्मसु सहस्रशः शतशो वा मोक्षाय सिद्धा, सा ज्ञैः मोक्षयोग्येति प्रोक्ता; सा न तामसी नात्यन्ततमसी। यदि तु पूर्वजन्मसु लक्षशः कोटिशश्च न तथा सिद्धा, तदा या मोक्षसंशया सा तामसीत्यत्यन्ततमसीति कथ्यते। सर्वेऽपि प्राणिनो ब्रह्मणः सम्भवन्ति, किञ्चित्सुखविक्षेपात्, यथा सिन्धोः तरङ्गाः। सर्वेऽमी जीवस्रोतसः स्वशक्त्या कम्पमानाः ब्रह्मणः निर्गच्छन्ति, यथा दीपस्य रश्मयः सुखत्यागात्। सर्वेऽमी जीवरेखाः ब्रह्मणः सम्भवन्ति, यथा अंगारात् स्वचिषा विक्षिप्ताः कणाः। सर्वेऽमी प्रजावर्गाः ब्रह्मणः सम्भवन्ति, यथा शशाङ्कात् रश्मयः मन्दारकुसुमगुच्छवत्। सर्वेऽमी विषयविकल्पाः च ब्रह्मणः एवोत्पद्यन्ते, यथा वृक्षस्य नानारमण्यं वृक्षात् एव। सर्वेऽमी प्राणिनां शक्तयः ब्रह्मणः एवोत्पद्यन्ते, यथा कङ्कणकटकाभरणानि सुवर्णात्। सर्वे प्राणिनो राम ब्रह्मणः एवोत्पद्यन्ते, यथा शुद्धस्फटिकस्रोतसः जलबिन्दवः। सर्वेऽमी कल्पितप्रवाहाः प्रजाः अजातस्यैव, यथा घटपटछिद्रेषु व्योम रूपमात्रं दृश्यते। सर्वेऽमी कल्पितलोकाः ब्रह्मणः एवोत्पद्यन्ते, यथा बिन्दुवर्तुलतरङ्गफेनाः जलात्। सर्वे विषयविकल्पाः राम ब्रह्मणः एवोत्पद्यन्ते, यथा मरीचिकलोलाः सूर्यकान्तेः। सर्वे विषयविकल्पाश्च न प्रेक्षकतः पृथक्, यथा शीतांशोर्यथा चन्द्रकान्तेः, न स्वप्रकाशात् पृथक् तेजः। एवं नानाविधानि भूतजातानि लोकेषु विविधाश्रयानि, सर्वे तस्मात् एवोत्पद्यन्ते, तत्रैव लीयन्ते। काचिद् प्रजापरम्परा सहस्रजन्मपर्यन्तं तिष्ठन्ति, काचिदल्पपूर्वजन्मनिष्ठिता। एवं लोकेषु नानारूपाणि प्रजानां भगवत्संकल्पेन आगच्छन्ति, गच्छन्ति, पतन्ति, उद्भवन्ति, यथा ज्वलनात् स्फुलिङ्गाः। कर्तृत्वं कर्म च न पृथक्, तु तयोः परमात् एव समुत्पत्तिः, यथा वृक्षस्य गन्धपुष्पयोः। यदा सर्वे संकल्पा उपशमं यान्ति, तदा प्राणिनः शुद्धब्रह्मणि प्रकाशन्ते, यथा चन्द्रकान्तयः नीलाम्बरान्तरे। यत्र येषां बोधरहितानां आचरणं दृश्यते, तत्रैव 'प्राणिनो ब्रह्मणः सम्भवन्ति' इति वचनं स्थीयते। यत्र तु बोधवतां आचरणं, तत्र नैवोचितं 'इदं ब्रह्मणः उत्पन्नम्' वा 'नोत्पन्नम्' इति वक्तुम्। यावत्किञ्चिदपि विकल्पः न स्फुटीकृतः, तावत् लोकस्य शिक्षायाः महिमान् न प्रकाशते। अतः, भेददुःखिनां भावं स्वीकृत्य, 'एषः ब्रह्मा, एते प्राणिनः' इति शिक्ष्यते—एषा वाक्यविभ्रान्तिः। एवं वैराग्यदृष्ट्या जगत् ब्रह्मणः उत्पन्नमिव दृश्यते; यत् तस्मात् जातं तदेव तत्, केवलं दुर्ग्राह्यम्। अनन्तानि प्राणिसमूहानि मेरुमन्दरकल्पानि तस्मिन् परमे पदे पुनः पुनः उद्भवन्ति लीयन्ते च। अन्ये चाद्यन्तरहिताः सहस्रशः जगतः कोणेषु उद्भवन्ति, यथा वृक्षेषु पत्राणि। जीवस्रोतांसि वसन्ते नूतनाङ्कुरवत् उद्भवन्ति, तत्रैव ग्रीष्मे मधुप्रलतावत् लीयन्ते। तानि युगान्तरं तिष्ठन्ति, अन्ये च जायन्ते नश्यन्ति च; एवं प्रजाविभागाः अन्यस्मिन् उद्भवन्ति लीयन्ते च। यथा गन्धपुष्पयोः अविभेदः, एवं राम, नरकर्मणोः परमेश्वरात् उद्भवः, तत्रैव लयः। एवं लोके दानवा, सर्पाः, मनुष्याः, देवाश्च पुनः पुनः उत्पद्यन्ते, स्थित्वा विनश्यन्ति च जन्मस्थितिलयक्रमेण। आत्मविस्मरणं विना अन्यः जन्मफलदायकः मार्गो न दृश्यते; अन्यो मार्गो नास्ति। यत् सत्यम्, अर्थावत्, प्रमाणदृष्ट्या विरक्तैश्च निश्चितम्, तत् शास्त्रम् उच्यते। ये महात्मानः समदृष्टयः, गुणसम्पन्नाः, येषां शिक्षाफलदायिनी, ते पुण्यात्मानः साधवः इति कीर्त्यन्ते।