रामभद्र! संसारस्य वल्ली, या यथावत् विहता, विवेक-कुठार-प्रहारैः सम्यक् छिन्ना, मनः-शरीरयोः विलय-विक्षोभे सति, पुनः कदापि न प्ररोहति। राघव! शृणु, वस्तूनां उत्पत्तेः भेदान्—श्रेष्ठं, हीनं, मध्यं—अत्र तत्र च स्पष्टयिष्यामि। यः जनः अस्मिन्नेव जन्मनि शुद्ध-सात्त्विक-ब्रह्मोत्पत्तिं प्राप्नोति, तस्य सा प्रथमोत्पत्तिः पुण्यस्य साधनात् जायते, शुभ-लोकेषु प्रतिष्ठिता, धर्म-कर्म-संबद्धा च। यदि सा विविध-संसार-वृत्तिषु प्रवृत्ता, किंचित् उत्तम-भावैः मोक्षं लभते, तत् पुण्यैः पूर्णा भवति। यद् कारण-कार्य-फलानुसारं फलं ददाति, कर्मतः अनुमान्यते, तद् विद्वद्भिः 'राजस-सात्त्व' इति कथ्यते। यदि सा विविध-संसार-वृत्तिषु प्रवृत्ता, अत्यन्तं अशुद्धा, सहस्रशः जन्मान्तरे ज्ञानं लभते, तदा कारण-कार्य-फलानुसारं फलं ददाति, अधर्म-कर्मतः अनुमान्यते, तद् 'हीन-सात्त्व' इति विद्वद्भिः कथ्यते। यदि अनन्त-संसार-प्रवाहे मोक्ष-संशयः वर्तते, तदा 'अत्यन्त-तामस' इति कथ्यते। हे राम! या जडता न वर्तमान-जन्मात्, किं तु पूर्व-जन्मात् उत्पन्ना, सा द्वि-त्रि-जन्य-मध्यम-जन्मा इति गण्यते। एवं, राजस-मार्गः, कर्मानुगामी, श्रेष्ठ-जन्मात् न दूरः, विवेकिनां द्वारा वर्ण्यते। तस्यैव जन्मेन मोक्षार्थिनां योग्यत्वं दृश्यते; तद् कर्मतः अनुमान्यते, 'राजस-सात्त्विकी' इति कथ्यते। यदि सा किंचित् अन्य-जन्मेषु मोक्षं लभते, तदा 'राजस-राजसी' इति विद्वद्भिः कथ्यते। यदि शत-जन्मान्तरे दीर्घ-साधनाय मोक्षं प्राप्नोति, तदा 'राजस-तामसी' इति पुण्यैः कथ्यते। यदि सहस्र-जन्मान्तरे सन्देहेन मोक्षं प्राप्नोति, तदा 'राजस-अत्यन्त-तामसी' इति कथ्यते। यदि सहस्रशः जन्मानां भोगानन्तरं ब्रह्मोत्पत्तिः जायते, तदा 'तामसी' इति महर्षिभिः दीर्घ-विलम्ब-मोक्षः वर्ण्यते। तस्यैव जन्मेन मोक्षार्थिनी यदा भवति, तदा 'तामस-सात्त्व' इति विद्वद्भिः कथ्यते। यदि किंचित् गुणैः मोक्षार्थिनी भवति, तदा 'तमो-राजसी' इति तद्-गुण-वृत्त्या रूपिता। या पूर्व-जन्मेषु सहस्रशः, शतशः वा, मोक्षाय योग्यतां प्राप्तवती, तां विद्वद्भिः मोक्षार्थिनी इति कथ्यते; सा न तामसी, न अत्यन्त-तामसी। यदि पूर्व-जन्मेषु लक्षशः, कोटिशः वा, न मोक्षाय योग्यतां प्राप्तवती, तदा मोक्ष-संशया सती 'अत्यन्त-तामसी' इति कथ्यते। सर्वे जीवाः ब्रह्मणः उत्पन्नाः, किञ्चित् भोगात् विक्षिप्ताः, सिन्धोः तरङ्गा इव। सर्वे जीव-प्रवाहाः ब्रह्मणः उत्पन्नाः, स्व-शक्त्या कम्पमानाः, दीपस्य रश्मयः इव भोगात् निर्गच्छन्ति। सर्वे जीव-रेखाः ब्रह्मणः उत्पन्नाः, अंगारात् स्पर्श-शिखायाः कणाः इव। सर्वे जीव-जातयः ब्रह्मणः उत्पन्नाः, चन्द्रस्य रश्मयः, मन्दार-गुच्छा इव दृश्यन्ते। सर्वे अनुभूतयः, वस्तूनि च, ब्रह्मणः उत्पन्नानि, वृक्षस्य विविध-रूपाणि यथा वृक्षात् एव। सर्वे जीव-शक्तयः ब्रह्मणः उत्पन्नाः, सुवर्णात् कटक-कङ्कण-भूषणानि यथा। सर्वे जीवाः, हे राम, ब्रह्मणः उत्पन्नाः, निर्मल-प्रभास्पद-स्रोतसः जल-बिन्दवः इव। सर्वे कल्पित-जीव-प्रवाहाः, हे राम, अजस्य एव, घट-पात्र-छिद्र-विवर-आकाशस्य रूपाणि यथा सर्वे आकाश-रूपाणि। सर्वे कल्पित-लोकाः ब्रह्मणः उत्पन्नाः, जलात् बिन्दु-भङ्ग-तरङ्ग-बुद्बुदाः इव। सर्वे अनुभूतयः, वस्तूनि च, हे राम, ब्रह्मणः उत्पन्नानि, सूर्य-तेजसः मरीचि-तरङ्गाः इव। सर्वे वस्तूनि, तेषां अनुभूतयः च, दर्शकात् भिन्नानि न, चन्द्रकान्ति चन्द्रात्, तेजस् स्व-प्रभायाः यथा। एवं विविध-जीव-जातयः लोकेषु विविधाधाराः, तस्मात् एव उत्पन्नाः, तस्मिन्नेव विलीयन्ते। किञ्चित् जातयः सहस्र-जन्मपर्यन्तं तिष्ठन्ति, अन्याः केचन अल्प-पूर्व-जन्मेषु प्रतिष्ठिताः। एवं विविध-लोकेषु, भगवत्-इच्छया, जीवाः अद्भुत-रूपाणि आगच्छन्ति, गच्छन्ति, पतन्ति, उद्भवन्ति, दाहमान-अग्नेः स्पर्श-शिखायः इव। कर्ता कर्म च न भिन्नम्, किं तु समं परात् एव प्रवर्तते, वृक्षस्य गन्धः पुष्पं च यथा स्वयमेव प्रकाशेते। सर्वे विकल्प-वृत्तयः शान्ताः सति, जीवाः शुद्ध-ब्रह्मणि प्रकाशन्ते, विशाल-नील-आकाशे चन्द्र-कान्तिः इव। यत्र, हे राघव, अविवेकिनां आचारः दृश्यते, तत्र 'जीवाः ब्रह्मणः उत्पन्नाः' इति वाक्यं स्थाप्यते। किं तु विवेकिनां आचारे, हे राघव, 'इदं ब्रह्मणः उत्पन्नम्' वा 'न उत्पन्नम्' इति वचनं न युक्तम्। यावत् किञ्चित् विकल्पः न उद्भावितः, तावत् शिक्षायाः यशः लोकस्य न प्रकाशते। अतः, भेद-दुःखितां स्थितिं स्वीकृत्य, 'इदं ब्रह्म, इमे जीवाः' इति उपदेशः क्रियते—एषा भाषायाः भ्रान्तिः।