यथा मनः आकाशे महद्वनं पश्यति, तं इच्छानुसारं छिनत्ति, संगृह्णाति, पुनः स्थापयति च, तथा मनः यथाकांक्षं विविधमायां शीघ्रं कल्पयति, तत्क्षणादेव तां पश्यति। हे प्रिय राम, मनः यथाकल्पितं विश्वं त्वरितं अनुभूयति; तत्त्वतः जानाति—संसारः नास्ति नास्ति वा, न सत्यम्, नासत्यम्; अतः तस्य विविधभेदयुक्तं दर्शनं त्यज। त्रिलोकस्थ सर्ववस्तूनां उत्पत्तिः ब्रह्मणः एव, यथा समुद्रात् तरंगाः उत्पद्यन्ते। केचित् सहस्रजन्मसम्पन्नाः वनपर्णवत् पतन्ति, कर्मवातेन चालयन्ति, पर्वतान्तरगर्तेषु भ्रमन्ति। अन्ये, अनन्तस्वरूपाः, मूढाः, प्राचीनजन्माः, शतयुगान्तरं भ्रमन्ति। केचित् अल्पसुखजीवितानि अनुभूय, धर्मनिष्ठाः, शुभकर्मनिष्ठाः इह तिष्ठन्ति। केचित् तत्त्वज्ञानसम्पन्नाः, परमपदं प्राप्तवन्तः, यथा जलबिन्दवः समुद्रे वातेन नीताः। सर्वबीजानां उत्पत्तिः ब्रह्मणः अवस्थायाः; संसारासक्तिः आगच्छति, गच्छति, अस्थिररूपेण दृश्यते। वृत्तिः, विषमदोषदग्धा, अनन्तक्लेशं, भ्रमं, पापकर्मसम्बन्धं च जनयति। सा विविधदिशासु, स्थानेषु, कालेषु, पर्वतगुहासु गच्छति; परमविविध्यायुक्ता, मोहचक्राणि निर्माति। संसारलता, विकृतवृद्धा, क्षीणविकला, यदा विवेककृतेन कुठारेण छिन्ना, मनःशरीरयोः विलीनाविकला, पुनः नोत्पद्यते, हे रामभद्र। शृणु राघव, वस्तूनां उत्पत्तिभेदान्, श्रेष्ठ, हीन, मध्य, अत्र तत्र वर्णयामि। यः अस्मिन्नेव जन्मनि प्रथमोत्पत्तिः, स ब्रह्मणः शुद्धसत्त्वोत्पत्तिः इति कथ्यते। सा प्रथमोत्पत्तिः पुण्याचारात् जायते, शुभलोकस्थितः, धर्मसम्बद्धः। यदि सा संसारवृत्तिसंयोगे, अल्पसद्वृत्त्या मोक्षं प्राप्नोति, सा पुण्यसम्पन्ना। यत् तादृशकारणफलानुसारं फलं ददाति, कर्मनुमितं, तद् 'रजःसत्त्व' इति विद्वद्भिः कथ्यते। यदि सा विविधसंसारवृत्तिसंयोगे, अतीवाशुद्धा, सहस्रजन्मानन्तरं ज्ञानं प्राप्नोति, तद् तादृशकारणफलानुसारं फलं ददाति, अधर्मनुमितं, 'हीनसत्त्व' इति विद्वद्भिः कथ्यते। यदि अनन्तसंसारपरम्परायाम्, मोक्षसन्देहः, तदा 'अत्यन्ततमसि' इति कथ्यते। हे राम, तादृशमूढोत्पत्तिः, न अस्मिन्जन्मनि, पूर्वजन्मन्येव, द्वितीयतृतीयजन्मानन्तरं, मध्योत्पत्तिः इति कथ्यते। एवं, हे राजश्रेष्ठ, रजस्यमार्गः, कर्मानन्तरं, पुण्यजन्मात् न दूरः, विवेकिना वर्ण्यते। तस्मिन्नेव जन्मनि, सा मोक्षयोग्या इति मोक्षकामैः कथ्यते; तादृशकर्मनुमितं, 'राजससात्त्विकी' इति। यदि अल्पपरजन्यानन्तरं मोक्षं प्राप्नोति, 'राजसराजसी' इति विद्वद्भिः। यदि शतजन्मानन्तरं मोक्षं प्राप्नोति, दीर्घसाधिका, 'राजसतामसी' इति पुण्यैः। यदि सहस्रजन्मानन्तरं मोक्षसन्देहः, 'राजसअत्यन्ततामसी' इति तादृशोत्पत्तिः। यदा सहस्रसुखजन्मानन्तरं ब्रह्मणः उत्पत्तिः जायते, तदा दीर्घविलम्बितमोक्षः 'तामसी' इति महर्षिभिः वर्ण्यते। तस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षयोग्यता, 'तामससत्त्व' इति विद्वद्भिः। यदि अल्पवृत्तिसंयोगे मोक्षयोग्यता, 'तमोराजसी' इति तादृशगुणवृत्तिः। यः पूर्वजन्मसहस्रशतादिषु मोक्षसम्पादनाय यत्नवान्, स मोक्षयोग्यः, न तामसि न अतीवतमसि। यदि पूर्वजन्मलक्षकोटिषु मोक्षसम्पादनं न कृतम्, मोक्षसन्देहः, 'अत्यन्ततमसि' इति। सर्वे जीवाः ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, केचित् सुखात् किंचित् स्पृष्टाः, यथा समुद्रात् तरंगाः। सर्वे जीवधाराः ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, स्वशक्तिस्पन्दनात्, सुखात् निर्गच्छन्ति, यथा दीपशिखारश्मयः। सर्वे जीवरेखाः ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, यथा अग्निशिखात् कणाः स्वस्फुलिंगबलात्। सर्वे जीववर्गाः ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, यथा चन्द्ररश्मयः मन्दारकुसुमसमूहवत्। सर्वे इन्द्रियविषयाः ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, यथा वृक्षात् विविधसौन्दर्यं। सर्वे जीवशक्तयः ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, यथा सुवर्णात् कटककंकणाभरणानि। सर्वे जीवाः, हे राम, ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, यथा निर्मलप्रभास्रोतसः जलबिन्दवः। सर्वे कल्पितजीवपरम्पराः, हे राम, अजस्यैव, यथा घटपटगर्तान्तरेषु आकाशः केवलं आकाशरूपः। सर्वे कल्पितलोकाः ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, यथा जलात् बिन्दुस्फोटतरंगबुद्बुदाः। सर्वे इन्द्रियविषयाः, हे राम, ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, यथा सूर्यकान्तिः मृगमरीचितरंगाः। एवं, हे राम, ब्रह्मणः एव सर्वं उत्पद्यते, विविधवृत्तिभेदैः, गुणैः, कर्मैः, जन्मैः, मोक्षयोग्यतया च, यथा विविधप्रपञ्चः तस्यैव स्वरूपात्।