मुनिवर! ये केचन शापैः क्लेशैर्वा पीडिताः, तेषां मनांसि विवेकशून्यानि दुर्बलानि च मन्ये। यः तु मनः सावधानं भवति, तस्य कदापि दोषजालैः नापह्रियते—स्वप्नेऽपि स न कुतश्चिद् दूष्यते। अतः स्वयमेव पुरुषः स्वबलेन स्वचित्तं विशुद्धमार्गे नियोजयेत्। यत् किञ्चिद् अस्य मनसि प्रकटते, तत् एव तस्य वस्तुतः भवति; क्षणेनैव मनः पूर्णतां याथार्थ्यं च लभते, यथा बालभूतवनं शीघ्रं व्याप्तमिव। यद् यद् रूपं मनसि प्रकटते, तत् पूर्वावस्थां त्यजति, यथा घटः कुम्भकारस्य कर्मानुसारं रूपं गृहीत्वा पांसुमात्रत्वं प्रतिनिवर्तते। मनः अपि, मुनिवर, यद् यद् दृश्यते तद्रूपत्वं क्षणेनैव प्राप्नोति, यथा जलं केवलं स्पन्दनं सन् उच्चतरं तरङ्गरूपं भवति। मनः केवलं चिन्तनमात्रेण सूर्यदीप्तौ अपि रात्रिं पश्यति, यथा मलिनदृष्टिः द्विचन्द्रदर्शनं करोति। यत् किञ्चिद् मनः शीघ्रं पश्यति, तत् एव तस्य यथार्थं स्यात्; सुखदुःखयुतं तदेव अनुभवति। मनः शशिनि शतशः ज्वालाः पश्यति चेत्, तदा दाहेन पीड्यते, दग्धमिव दुःखं लभते। क्षारजलेऽपि मनः सुधां पश्यति चेत्, तद्रूपदर्शनपानाभ्यां परमानन्दं लभते, गर्वेण च प्रमदते। आकाशे महान् वनं पश्यति चेत्, मनः तद् इच्छया छिन्द्याद्, सञ्चिनोत्यथ पुनः स्थापयति। एवं, प्रिय, मनः यां किञ्चिद् मायां शीघ्रं कल्पयति, तां तां साक्षात्करोति; एवं सत्यमसत्यं वा जगदिति भेददृष्टिं त्यक्त्वा सम्यग् विज्ञेयम्। त्रिलोक्यां सर्वस्योत्पत्तिर्ब्रह्मणः, यथा सागरात् तरङ्गसमुत्पत्तिः। केचन सहस्रजन्मभिः युक्ताः अपि कर्मवातेनाकृष्टाः वने पत्राणि इव पतन्ति, पर्वतान्तराले भ्रमन्ति। केचन अनन्तस्वभावा अज्ञानवशात् चिरकालं समुत्पन्नाः शतयुगपर्यन्तं विचरन्ति। केचन अल्पसुखभोगेन पुण्यकर्मपरायणाः अत्र स्थिता भवन्ति। केचन सत्यज्ञानलब्ध्वा परमपदं प्राप्ताः, यथा सागरतरङ्गेण नीताः बिन्दवः। सर्वबीजानां समुद्भवो ब्रह्मणः अवस्थायामेव; संसारासक्तिर्दृश्यते लीयते च, नित्यं चञ्चला। प्रवृत्तिः समदोषविषदाहयुक्ता अनन्तक्लेशमोहपापसंमिश्रां जनयति। सा विविधदिक्प्रदेशकालगिरिगुहासु सञ्चरन्ती, नानारूपनिर्मिता, भ्रमपरम्परां सृजति। एषा संसारवल्ली विकृता जीर्णा च, यदा सम्यग्विवेककठिनकुठारेण छिद्यते, मनः शरीरं च लीनं विक्षिप्तं च स्यात्, तर्हि पुनः न प्रवर्धते, हे रामभद्र। श्रुणु राघव, वस्तूनां जन्मभेदान् श्रेष्ठादीन् मध्ये च प्रवक्ष्यामि। यः अत्रैव जन्मनि प्रथमसमुत्पत्तिः, स तस्य ब्रह्मणः शुद्धसात्त्विकः समुत्पाद इति कथ्यते। सा प्रथमसमुत्पत्तिः पुण्याचरणात् जायते, शुभलोकनिष्ठा धर्मसंयुक्ता च। सा यदि विविधसंसारवृत्तिषु प्रवृत्ता सन् अल्पैः पुण्यैः मोक्षं प्राप्नोति, सा गुणवती भवति। या तु तादृशकारणकर्मफलसम्भवात् दृश्यते, सा राजससात्त्विकीति मनीषिभिः कथ्यते। यदि सा बहुविधसंसारवृत्तिषु प्रवृत्ता सन् अतीव मलिना सहस्रजन्मान्तरे ज्ञानमवाप्नोति, तदा तादृशकारणकर्मनिष्पत्त्या सा हीनसात्त्विकीति विज्ञायते। यदि अनन्तसंसारपरम्परायामपि मोक्षे सन्देहः स्यात्, सा अतितामसीति कथ्यते। हे राम, तादृशा मूढोत्पत्तिः वर्तमानजन्मनः पूर्वेभ्यः, मध्यमा जातिः द्वित्रिजन्मान्तरे स्यात्। एवमेव, राजन्, लोके राजसपन्थाः कर्मानुसारी, न महान् पुण्यजात्यन्तरितः, विवेकिनां मतः। तेनैव जन्मना मोक्षायोग्यता स्यात्, तादृशकर्मनिष्पत्त्या सा राजससात्त्विकीति कथ्यते। यदि अल्पजन्यैः जन्मभिः मोक्षं लभते, सा राजसराजसीति मनीषिभिः कथ्यते। यदि शतजन्मान्तरे दीर्घकालं मोक्षमिच्छन्ती लभते, सा राजसतामसीति साधुभिः कथ्यते। यदि सहस्रजन्मान्तरेऽपि सन्देहेन मोक्षं लभते, सा राजसत्यन्ततामसीति कथ्यते। यदा तु सहस्रजन्मानुभवात् परं ब्रह्मणः समुत्पत्तिः जायते, सा दीर्घकालमुक्तिः तामसीति महर्षिभिः कथ्यते। यदि तेनैव जन्मना मोक्षायोग्यता स्यात्, सा तामससात्त्विकीति बुधैः कथ्यते। यदि अल्पवृत्तिभिः मोक्षायोग्यता स्यात्, सा तमोराजसीति गुणवृत्तिभ्यः कथ्यते। यः पूर्वजन्मसु सहस्रशः शतशो वा मोक्षाय युक्तः, स मोक्षयोग्यः, न तामसः नातितामसः। यदि पूर्वजन्मसु लक्षशः कोटिशः वा न युक्तः, तदा तस्य मोक्षे सन्देहः, स तु अतीवतामसः इति कथ्यते। एवं, मुनिवर, मनसः स्वभावपरिवर्तनं, संसारोत्पत्तिप्रकारा, पुण्यपापवशात् जीवोत्क्रान्तिः, ब्रह्मणः सर्वोत्पत्तिः च निरूपिता। मनः यथारूपदर्शनं तद्रूपत्वं, संसारवल्ली विवेककुठारेण छेदनीया, तदनन्तरं मोक्षलाभः साध्यः।