शृणु, महर्षे, संसारस्य रहस्यं यथावर्णितं श्रुतिषु। शरीरेण कृतः कश्चन प्रयासः न कदापि सत्यफलदः भवति; यः पुनः मनःशरीरयोः क्रियायाः प्रयासः सः नूनं फलदः। यदा शुद्धचित्तः कश्चित् स्मरणे स्थितः तदा तत्र शापादयः व्यर्था एव, यथा शिलायाम् शराः। शरीरं जलं वा वह्निं वा पांशुं वा पततु, यत् मनः अनुवर्तते, तदेव निश्चयेन प्राप्नोति। यः सर्वावस्थादमनात् उत्पन्नं विशेषं प्रयासं करोति, तस्य फलम् अव्याहतं लभ्यते—मन एव मनसः फलदः, हे मुनिश्रेष्ठ। प्रयासबलात् आन्तरं मनः प्रमोदपूर्णं कृत्वा, कृत्रिमं दुःखमपि न दृश्यते, नापि दृढनियमेषु। प्रयासेन, मनः रागद्वेषरहितं कृत्वा, माण्डव्यः अपि शूले शिरसा स्थितः दुःखं जयति स्म। अन्धकूपे अपि स्थितः मुनिः, मनसः यज्ञतपःसञ्चयान् आश्रित्य, देवनगर्यां प्राप्नोति। पुरुषाणां संकल्पेन, सोमपुत्राः ध्यानयोगेन ब्रह्मस्थितिं प्राप्नुवन्, या मया अपि न हीयते। अन्ये मुनयः, देवाश्च, नित्यम् एकचित्ताः, मनसः अन्वेषणं कदापि न परित्यजन्ति। तान् दुःखरोगशापदुष्टदर्शनानि न बाधन्ते, यथा कमलपत्रघातः शिलां न भिन्दति। ये तु शापादिभिः पीड्यन्ते, तेषां मनः अविवेक्यं दुर्बलञ्च अहं मन्ये। सततम् एकचित्तस्य मनः कदापि दोषजालेन न मलिनं भवति, स्वप्नेऽपि न। अतः स्वयमेव पुरुषः, मनसा स्वप्रयत्नेन, शुद्धमार्गे मनः नियोजयेत्। यद् यस्य मनसि दृश्यते, तदेव तस्य वस्तुतः भवति; क्षणेनैव मनः पूर्णं भवति, बालभूतवनस्य इव। मनः, यद् दृश्यते तदनुसारं, तत्पूर्वावस्थां त्यजति, यथा कुम्भः कुम्भकारकर्मानुसारं मृत्तिकां प्रतिनिवर्तते। मनः, हे मुनिवर, यद् दृश्यते तद्रूपं क्षणेनैव प्राप्नोति, यथा कम्पनमात्रं जलं उच्चतरंगत्वं प्राप्नोति। केवलं चिन्तनमात्रेण मनः सूर्यबिम्बेऽपि रात्रिं पश्यति, यथा मलिनदृष्टिः द्विचन्द्रं पश्यति। यद् यत् मनः पश्यति, तत् तद्रूपं शीघ्रं भवति; सुखदुःखसहितं तदेव सत्यमनुभवति। तथा मनः शशिनि शतज्वलनान् पश्यति चेत्, तदा दग्धमिव तप्तं दुःखं अनुभवति। एवं मनः लवणेऽपि सुधां पश्यति चेत्, तद्विलोक्य पित्वा परमं तृप्तिं लभते, गर्वं च विन्दति। एवं मनः आकाशे महावनं पश्यति चेत्, तद् इच्छया छिनत्ति, सञ्चिनोति, पुनः स्थापयति च। एवं यां यां भ्रान्तिं मनः शीघ्रं कल्पयति, तां तां साक्षात् पश्यति; तस्मात्, हे प्रिय, विश्वं नासत्यं न च सत्यं—विचित्रदर्शनयुक्तं तद् परित्यज्य। एवं त्रिषु लोकेषु सर्वस्योत्पत्तिः ब्रह्मणः एव, यथा समुद्रात् तरंगाः। केचन सहस्रजन्मसंपन्नाः अपि, कर्मवातेन क्षिप्यमाणा, गिरिकन्दरासु लुठन्तः, वनपत्राणिव पतन्ति। केचन, अनन्तस्वरूपाः, अज्ञानमोहिताः, शतयुगपर्यन्तं भ्रमन्ति। केचन, अल्पसुखभोगेन, पुण्यकर्मनिष्ठाः, अस्मिन्लोके वसन्ति। केचन, तत्त्वज्ञानलाभात्, परमां गतिं प्राप्नुवन्, यथा वारिपिण्डाः वायुनाऽपनीयन्ते। सर्वबीजानां समुत्पत्तिः ब्रह्मभावात्; संसारासक्तिरेकदा जायते, पुनश्च लीयते, अस्थिरस्वरूपा। प्रवृत्तिः, विषमदोषसमन्विता, अनन्तदुःखविप्लवान्, मोहकर्मसम्भेदं च जनयति। सा दिशः, देशान्, कालान्, पर्वतगुहान् च विचरति; परमविविधरूपा, चक्रवन्मोहम् आवहति। एषा संसारलता, विकसिता, जीर्णा च, यदा विवेककृतेन कृतान्तेन सम्यक् छिद्यते, मनःशरीरयोः लयेन च विक्षिप्ते, पुनर्नोत्पद्यते, हे रामभद्र। शृणु राघव, वस्तूनां उत्पत्तिविशेषान्—श्रेष्ठमध्यमहीनान्—वक्ष्यामि। यस्य जन्मनि प्रथमोत्पत्तिः सा ब्रह्मणः शुद्धसत्त्वोत्पत्तिः इति कथ्यते। एषा प्रथमोत्पत्तिः पुण्याभ्यासात् जाता, शुभलोकस्थितिः, धर्मकर्मसम्बद्धा च। सा चेद्विविधसंसारवृत्तिषु प्रवृत्ता, अल्पसद्वृत्त्याः मोक्षं प्राप्नोति चेत्, सा गुणसमृद्धा। यत् तादृशकारणकर्मानुसारं फलदं, तत् कर्मतः अनुमीयते, तस्मात् तद् 'रजःसत्त्व' इति ज्ञैः कथ्यते। यदि सा विविधसंसारवृत्तिषु प्रवृत्ता, अतीव मलिनास्वभावा, सहस्रजन्मान्तरे ज्ञानं प्राप्नोति, तदा तद् तादृशकारणकर्मानुसारं फलदं, अधर्मकर्मतः अनुमीयते; तद् 'हीनसत्त्व' इति ज्ञैः कथ्यते। यदि अनन्तसंसारपरम्परायाम् अपि मोक्षसन्देहः अस्ति, तर्हि सा 'अत्यन्ततामसी' इति कथ्यते। एवं, हे राम, या मंदोत्पत्तिः, या न तु अस्मिन्योनौ, किंतु पूर्वजन्मनः, सा द्वित्रिषु जन्मसु मध्यमोत्पत्तिः इति परिगण्यते।