शृणु, मुनिश्रेष्ठ! यदा द्वयोः शरीरयोः किञ्चिद् विनश्यति, तदा उभयं नष्टमेव इह मन्यते; नूनं मनसि विनष्टे देहस्यापि विनाशः अवश्यम्। भगवन्, मनः शापादिदोषैः कथं न स्पृश्यते? वा कथं स्पृश्यते? इदं मे वद, परमेश्वर। इह लोके पुण्यकर्मिणां किमपि नास्ति यन्न मनुष्यः शुद्धेन प्रयत्नेन न प्राप्नोति। ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताः सर्वे लोके सर्वदा द्विविधं शरीरं धारयन्ति। तत्र एकं मनःशरीरं, यत् शीघ्रगं, चपलं, न किञ्चित् साधयति; अपरं मांसमयं शरीरम्। मांसमयं शरीरं सर्वदा सर्वेषां वशे स्थितम्, शापरोगसञ्चयेभ्यः पीड्यते। तत् मन्दभाषि, अशक्तं, दुःखितं, क्षणेन विनश्यति; पद्मपत्रस्थजलवत्तदस्थिरं, देवादीनां यथास्थितिः तथैव। द्वितीयं शरीरं मनः संज्ञकं देहिनां मध्ये विद्यते; सति देहे तद् आश्रितम्, किन्तु त्रिषु लोकेषु न किंचित् परतन्त्रम्। यः स्वयमेवात्मानं प्रयत्नेन धत्ते, धैर्येण स्थितः भवति, स दुःखं दुर्गममपि न स्पृश्यते, निर्दोष एव। यथा मनःशरीरं यत्नं करोति, तथा स्वस्यैव संकल्पस्य फलं भोक्तारः भवति। मांसमयस्य शरीरस्य कश्चन यत्नः न फलं जनयति; मनःशरीरस्य तु सर्वकर्म फलप्रदमेव। यः शुद्धचित्तः स्थित्वा स्मरति, तत्र शापादयः व्यर्थाः, यथा शिलायां बाणाः। देहः अपि यदा जले, वह्नौ, वा पङ्के पतति, मनः यत् इच्छति, तत् एव प्राप्नोति। सर्वः असाधारणः यत्नः, सर्वावस्थावशमनात् उद्भूतः, विघ्नरहितं फलं ददाति—मन एव मनसः फलं ददाति, मुनिश्रेष्ठ। प्रयत्नबलात्, अन्तःकरणं हृष्टं कृत्वा, कृत्रिमं दुःखमपि न दृश्यते, नापि कठोराज्ञायाम्। प्रयत्नेन रागरोगरहितं मनः कृत्वा, माण्डव्यः शूलाग्रे स्थितोऽपि दुःखं विजित्य स्थितः। अन्धकूपे स्थितः मुनिः अपि, मानसिकयज्ञतपसां सञ्चयेन, देवानां पुरं प्राप्तवान्। मनुष्यानां संकल्पेन, सोमपुत्राः ध्यानयोगेन ब्रह्मभावं प्राप्नुवन्, यः मया अपि न हीयते। अन्ये मुनयः, देवाः, सततम् अवधानिनः, मनसः विचारणां कदापि न परित्यजन्ति। तेषां व्याधिशापदोषदृष्टयः न क्षोभयन्ति, यथा पद्मपत्रघाताः शिलां न भिनत्ति। ये शापैः वा व्याधिभिः पीड्यन्ते, तेषां मनः विवेकरहितं, दुर्बलमिति मन्ये। सततम् अवधानिनः मनः दोषजालेन कदापि न मलिनीकृतम्, स्वप्नेऽपि न। तस्मात् आत्मनैव मनसा, स्वप्रयत्नेन, शुद्धमार्गे स्वमनः नियोजयेत्। यद्यत् तस्य दृश्यते, तत् एव तस्य वस्तुतः स्यात्; क्षणेन मनः पूर्यते, बालभूतवनमिव, मुनिश्रेष्ठ। मनः तु पूर्वस्थितिं त्यजति, यथादृष्टं तथा रूपं गृह्णाति; घटः कुम्भकारकर्मानुसारं मृत्तिकां पुनरुपैति। मनः, मुनिवर, यद्यद् दृश्यते, तद्रूपं क्षणेन गच्छति, यथा कम्पमात्रं जलं महोर्मिं भवति। केवलं चिन्तयन्, मनः सूर्येऽपि रजनीं पश्यति, यथा मलिनदृष्टिः द्विचन्द्रं पश्यति। यद्यत् मनः पश्यति, तत् शीघ्रं तस्य वस्तुतः भवति; आनन्ददुःखैः सहितं तदेव अनुभवति। यथा मनः शशिनि शतज्वालाः पश्यति, तदा तदाहतं तप्तमिव दुःखं प्राप्नोति। तथा लवणेऽपि मनसि सुधां पश्यति, तां पीत्वा परमानन्दं लभते, गर्वेण च हृष्यति। एवमेव, मनः आकाशे महावनं पश्यति, तस्मिन् छिनत्ति, सञ्चिनोति, पुनः स्थापयति। एवं, मनः यां काञ्चन मायां शीघ्रं कल्पयति, तत् क्षणेन पश्यति; सत्यमेव जानन्, जगत् न सत् नासदिति, भेददृष्टिं त्यज। तस्मात् त्रिषु लोकेषु सर्वस्योत्पत्तिः ब्रह्मणः एव, यथा उर्मयः समुद्रात्। केचित् सहस्रजन्मनः अपि, वनपत्रवत् पतन्ति, कर्मवातेन क्षिप्यमाणाः, पर्वतान्तराले भ्रमन्ति। केचित् अतीव महात्मानः, अज्ञानघनैः मोहिता, शतयुगपर्यन्तं इह भ्रमन्ति। केचित् अल्पसुखजीवनानन्तरं पुण्यकर्मनिष्ठाः इह वसन्ति। केचित् ज्ञानलब्धाः, परमार्थं प्राप्य, वारिविन्दवः इव वातेन क्षिप्ता, समुद्रं गच्छन्ति। सर्वबीजानां उद्भवः ब्रह्मभावात्; संसारासक्तिः उदेति, अस्तं च गच्छति, न स्थिरा। प्रवृत्तिः, विकारविषज्वरयुक्ता, अनन्तदुःखं, मोहं, पापकर्मसङ्करं जनयति। सा दिशः, स्थानानि, कालान्, पर्वतगुहानि च विचरति; परमविविधरूपा, भ्रमचक्राणि निर्माति। एवं, मुनिवर, मनसः स्वरूपं, प्रयत्नस्य महत्त्वं, ब्रह्मणः ऐक्यं च, यथोक्तं श्रुतम्।