यद्यदस्ति, तत्सर्वं शुद्धीकरणं शक्यते, यथा जलं दिवाकरकिरणैः विशुद्धं भवति। यदि देहाद्यज्ञानं वस्तुतः सत्यम् अभविष्यत्, तर्हि तस्याङ्गीकारः युक्तः स्यात्। ये तु असत्स्वेव देहादिषु आसक्ताः, तत्र च शिक्षयन्ति, ते मूढाः; केचित् तान् पुरुषपुञ्जान् इव कठपुतलीभूतान् मन्यन्ते। यथा यः स्वान्तः चिन्तयति, तथा तत्क्षणात् भवति; अस्य दृष्टान्तः—चन्द्रस्य प्रतिबिम्बस्य, कृत्रिमेन्द्रस्य च निश्चयः। यथा यथा मनः स्वप्रकाशप्रतिबिम्बरूपेण दृश्यते, तथा तथा तदेव देहात्मना भवति। एकमेव ज्ञानं प्राप्य—"अयं देहः अस्ति, अहं तु नायं"—इत्येवं विज्ञाय, निराशः तिष्ठ। अयं देहः, "अहं अयम्" इति च भावः, स्वाभाविकः एव; जनः केवलं देहार्थमेव प्रयत्नं करोति, तस्मात् स विनश्यति। यथा बालकः भूतादिकल्पनया भीतः भवति, तथैव तस्याभावे, न कापि भीः, युक्त्या न शक्या। एवं कमलसम्भवः भगवाँस्तु मम प्रति उक्तवान्। ततः, हे रघुनन्दन, पुनः अहं प्रजापतिं पृष्टवान्, तस्य वचनानि श्रोतुम् इच्छन्। अहं अवदं—"भगवन्, त्वमेव शापमन्त्राद्यशक्तीनां निश्चितं फलदातृत्वं उक्तवान्; कथं पुनः ताः शक्तयः अप्रभाववन्तः जाताः?" शापेन मन्त्रशक्त्या च, मनोबुद्धीन्द्रियाणि अपि जीवेषु मोहितानि दृश्यन्ते। यथा वातस्य द्वे गत्यौ, तैलं च घृतं च न भिन्नम्, तथा मनः शरीरं च सदा अभेद्यं वस्तुतः। अथवा, देहः वस्तुतः नास्ति; केवलं मनसा सह सम्बन्धं प्राप्य, स्वप्नमरीचिकाद्वितीयचन्द्रवत् मिथ्याभास्यते। यदा तयोः एकस्य नाशः स्यात्, तदा उभयोरपि नाशः इह मन्यते; किन्तु निश्चितं, मनसि नश्यति, तदा देहस्यापि विनाशः अनिवार्यः। "भगवन्, कथं मनः शापादिदोषैः न स्पृश्यते, अथवा कथं स्पृश्यते? एतद् ब्रूहि, परमेश्वर।" नहि किञ्चिदस्ति लोके, यत् पुण्यकर्मकृतां जनानां विशुद्धप्रयत्नेन अप्राप्यम्। ब्रह्माद्यन्तानि स्थावरान्तानि सर्वे लोके सदा द्वौ देहौ धारयन्ति। एकः मनोदेहः, शीघ्रगामी, चञ्चलः, न च किञ्चित् साधयति; अपरः मांसमयः देहः। स मांसमयः देहः सर्वेषां वशे सदा, शापरोगसमुद्भूतैः पीड्यते। स प्रायः मूकः, अशक्तः, दुःखी, क्षणेन विनश्यति; स जलबिन्दुवत् पद्मपत्रे चञ्चलः, देवादीनां स्वभाववत् परतन्त्रः। द्वितीयः देहः, मनः संज्ञकः, देहिनां मध्ये अस्ति; स च देहिनां आश्रितः, किन्तु त्रिषु लोकेषु न परतन्त्रः। यदि स्वयमेव प्रयत्नेन आत्मानं धारयेत्, धैर्येण च स्थितः स्यात्, तर्हि दुःखास्पर्शः, निर्दोषः भवति। यथा मनोदेहः यथायोग्यं यत्नं करोति, स एव स्वसंकल्पफलस्य भोक्ता भवति। न किञ्चिदपि मांसदेहस्य प्रयत्नः सत्यं फलं ददाति; सर्वं तु मनोदेहस्य कर्म, फलदं नूनम्। यदा शुद्धचित्तेन स्मृतिस्थः तिष्ठति, तदा तत्र शापादयः अप्रभाववन्तः, यथा शिलायां बाणाः। देहः जलं, अग्निं, पङ्कं वा गच्छतु, मनः यत् यत् अनुवर्तते, तत् एव नूनं प्राप्नोति। सर्वः विशेषः प्रयत्नः, सर्वावस्थाविजयं लभमानः, विघ्नरहितं फलं ददाति—मनः एव मनसः फलदं, हे मुनि। प्रयत्नबलात्, अन्तर्मनः हर्षपूर्णं कृत्वा, कृत्रिमदुःखमपि न दृश्यते, नापि आज्ञायाम्। प्रयत्नेन, मनः रागरोगरहितं कृत्वा, माण्डव्यः शूलीस्थितोऽपि दुःखं जितवान्। अन्धकूपे स्थितो मुनिः, दीर्घतपःयज्ञसञ्चयेन, मनसा देवानां पुरीम् अधिगम्य। चन्द्रवंशजाः पुरुषाः, ध्यानबलात् संकल्पेन, ब्रह्मपदं प्राप्नुवन्—यत् स्थिरं मयापि न क्षीयते। अन्ये मुनयः, देवाः च, एकचित्ताः, न कदापि मनःविचारणां परित्यजन्ति। तांश्च दुःखरोगशापदृष्टदोषाः न बाधन्ते, यथा कमलपत्रघातः शिलां न भिन्दन्ति। ये तु शापादिभिः बाध्यन्ते, तेषां मनः निर्णयशून्यं, निर्बलञ्च अहम् मन्ये। न कदाचित्, न कालेऽपि, जाग्रति वा स्वप्ने वा, एकचित्तस्य मनः दोषजालैः कलुषितं भवति। अतः, मनसा एव, स्वयमेव प्रयत्नेन, आत्मनः मनः शुद्धमार्गे स्थापयेत्। यद्यत् तस्मै दृश्यते, तदेव तस्य सत्यं भवति; क्षणेन मनः पूर्णं भवति, बालभूतवनस्येव, हे मुनि। मनः तत्क्षणमेव पूर्वस्थितिं त्यजति, यथाऽमृत्कुम्भः कुम्भकारस्य कर्मानुसारं पुनः मृत्तिकां प्रतिनिवर्तते। मनः, हे मुनि, यद्यत् दृश्यते, तत्क्षणमेव तद्रूपं प्राप्नोति, यथा कम्पमानं जलं उच्चतरं तरङ्गं भवति। केवलं चिन्तनात्, मनः सूर्यबिम्बेऽपि रात्रिं पश्यति, यथा मलिनदृष्टिः द्विचन्द्रं दृश्यते। यद्यत् मनः पश्यति, तत्क्षणमेव तस्य सत्यं भवति; सुखदुःखसहितं तदेव अनुभवति। एवं च, यदा मनः शतशः ज्वलनान् चन्द्रे पश्यति, तदा दग्धमिव तप्तं दुःखं अनुभवति। तथा, यदा मनः लवणेऽपि अमृतं पश्यति, तद् दृष्ट्वा पित्वा च, परमं तृप्तिं लभते, गर्वेण च प्रमोदते।