एकदा बालकः गुरुकुलं प्रविश्य, परमं क्लेशं प्राप्नोति—यथा महान् सर्पः विषमविषैः बद्धः पीड्यते। बाल्यं तु दुर्बलहृदयं, अनन्तमिथ्याभिलाषैः कल्पनाभिश्च पूर्णम्, दीर्घकालदुःखमेव जनयति। कथं वा जनः मूढतया पक्वहिमं भक्षयितुमिच्छेत्, वा नभसः चन्द्रमपि गृहीत्वा सुखमपेक्षेत? यस्य मनसि न स्वात्मनः ऊष्णशीतनिवारणशक्तिर्भवति, तस्य किं भेदः, महाबुद्धे, बालकस्य, औषधस्य, वृक्षस्य च? बालकाः पक्षिवत् सदा पतत्रिभिः उड्डयितुम् इच्छन्ति, तृष्णया प्रेरिताः, भयेन च भोजनचिन्तया नित्यमन्विताः। बाल्ये गुरौ, मातरि, पितरि, जनसमूहे, ज्येष्ठबालकेषु च भयमेव; बाल्यं हि भीतिगृहमेव। यस्य आशाः सर्वदोषैः विघट्यन्ते, मूढ्ये रमते, महर्षे, तस्य बाल्यं कस्यापि न तुष्टिदायकम्। एवं बाल्यदुःखं परित्यज्य, निराशः पुरुषः तरुण्याः घनघटां समारुह्य पुनः पतति। तत्र स्वचित्तस्य चपलवृत्तिं अनुवर्त्य, मन्दबुद्धिः दुःखात् दुःखान्तरमेव प्राप्नोति। तं स्वमने गुहायां स्थितः कामराक्षसः मोहजालं निर्माय, अशक्तं करोति। मनः च अशक्तं सदा चपलवृत्तिषु स्वयमेव समर्पयति, यथा बालकः वह्नौ समर्प्यते। युवावस्थायां तु बहवो दुष्प्रतिक्राम्य दोषाः तं विनाशयन्ति; दृश्यदोषाः तु न, महर्षे। यः न तु युवावस्थया नश्यति, या महापातकबीजं, अनवरतसंसरणहेतुश्च, सः अन्येन न नश्यति। स एव धीरः, यः विविधकथाभिः, घटनाराशिभिः शोभितां, भीष्णां यौवनभूमिं अतीत्य स्थितः। न मे यौवने रतिरस्ति, या विद्युदिव क्षणमेकं प्रकाशते, चपलमेघैः गर्जति, क्षणमात्रं दीप्तिम् आवहति। न मे यौवने रतिरस्ति, या नानावर्त्मभिः पूर्णा, पङ्के निमग्ना, जडस्वभावा, दुर्बलतरङ्गैः भीषणा। न मे यौवने रतिरस्ति, या सर्वेषां प्रथमा, क्षणमनोहरा, गन्धर्वनगरसदृशी। न मे यौवने रतिरस्ति, या बाणपातसमये एव सुखदायिनी, दुःखदीप्त्या दीप्तिमती, सदा दाहकदोषैः युक्ता। मधुरा, रम्या, तु कटुतरापि, दोषदूषिता, सुरास्फोटसमाना—यौवनं मां न तुष्टयति। मिथ्या, सत्यमिव दृश्यते, शीघ्रं निराशां जनयति; स्वप्ने स्त्रीसङ्गमिव—यौवनं मां न तुष्टयति। क्षणमपि ज्वलति, मायामयं, वायुवलयवत् निर्मितम्—यौवनं मां न तुष्टयति। मृदु, स्फारितम्, बहिर् महत्, अन्तः रिक्तम्, क्षणेन विद्धम्; शरद्घनवत्—यौवनं मां न तुष्टयति। क्षणसुखदं, अन्तः साररहितम्; गणिकासङ्गमिव—यौवनं मां न तुष्टयति। यद् यद् दुःखकरं कर्म, सर्वं तु यौवने एव समागच्छति, यथा महाप्रलयाः अन्ते। भगवांश्च यौवनतमसो रजनीं भीतिं करोति, या हृदयस्य तमः जनयति, घोररूपिणी च। यौवनमोहः सदाचारस्य विस्मरणं करोति, चित्तविभ्रमं जनयति, महत्तममोहकारणम्। जीवन् यौवने हृदयदाहाग्निना दह्यते, प्रियावियोगजन्येन, यथा वनदावाग्निना वृक्षः। यद्यपि यौवने मनो विशालं, शुद्धं, निर्मलं च, तथापि वर्षाकाले नदीव मलीनं भवति। नदी घनतरङ्गसम्भृतापि निग्रहीतुं शक्या; न तु यौवनकृतं अन्तःतृष्णां, कामविक्षिप्तां, चञ्चलां। सा प्रिया, ताः स्तनयुग्मे, ते चारुत्वानि, सा मुखश्रीः—यौवनचिन्तया नरः क्षीणः भवति। सज्जनाः तु नाद्रियन्ति तं यौवनं, यः शीघ्रगतकामतृष्णया पीड्यते, यथा तृणशुष्कं तुच्छम्। यौवनं सदा मदान्धस्य नाशहेतु, दोषमुक्ताफलैः भूषितम्, मदमत्तगजवत्। यौवनं क्रोधशोकवृक्षाणां नूतनवनम्, येषां मूलानि मनसि गाढानि, दोषसर्पैः समाकीर्णम्। यौवनं जानीयात् कामरजःकेशरैः समाकीर्णं, विपरीतकल्पनापत्रैः पूरितं, चिन्ताभ्रमरैः भ्रमितम्। नवयौवनं दुःखरोगपक्षिणां निवासः, ये हृदयं सरस्तटेषु विहरन्ति, क्रियाक्रियापक्षपातैः। पूर्णयौवनं विकारिणां, क्रीडायाम् अपि, तरङ्गाणां, सीमासु अनपेक्षम्, समुद्रः इव। यौवनवातः, विषमः, कुशलः, सर्वेषां धर्मपत्रेषु रागरजः अपोहितुम् स्थितः। यौवनस्य कठिनरेणवः शिखरं समारुह्य, मुखं शोषयन्ति, क्लेशं कम्पनं च जनयन्ति। यौवनोत्साहः पुरुषेषु दोषसमूहम् उत्पादयति, गुणमालां छिनत्ति, दुष्कृतस्य शोभा भवति। यौवनचन्द्रः चपलमधुपमनो रजःशरीरपङ्केन बध्नाति, जनं मोहयति। एवं, बाल्यादारभ्य यौवनपर्यन्तं, जीवितम् अविचार्यदुःखैः, मोहैः, तृष्णाभिः च अपूर्यते, न च तत्र कदाचिदपि परमं सुखमस्ति।