एकदा चेतना स्वयमात्मानं परं वस्तु इव पश्यन्ती, तस्यैव दृश्यरूपं धारयति। सा अखण्डा सति, एकदेशवतीव प्रतिभाति, मोहग्रस्तेव विचरति। वस्तुतः न कश्चित् मोहः, न च मोहरूपस्य कश्चित् अंशः अस्ति—एषा एव अत्र निश्चिता स्थितिः। चेतना यथा पूर्णसागरः एव स्वस्थिता अस्ति। यत् चेतना सर्वत्र व्याप्य अस्ति, तत्र स्थावरत्वं स्यात्; तस्याः स्वभावं मनः इति विद्धि। अत्र चेतनायाः अंशः विज्ञानतत्त्वं, स्थावरत्वस्य उत्पत्तिः अहंभावात् जायते। परमार्थे तु अहंभावस्यादीनां किंचित् अंशोऽपि नास्ति; यथा तरङ्गादयः जलात् पृथक्, तथा चेतनाविस्तारः अपि। यद् अहंभावः दृश्यते, यद्वा दृश्यवस्तु, तद् उत्पन्नम्; यथा मरीचिकायाम्, तथा अत्र अपि स्यात्, न वा। अहंभावावस्थां केवलं आत्मरूपां दुःखरहितां विद्धि; मन्दमतिरेतत्, यथा हिमशीतलतां, तथा अहंभावादीनाम् अपि शीतलताम् आहुः। स्वयं चेतना स्वप्ने स्थावररूपेण मृत्युसदृशी दृश्यते; परन्तु सा सर्वात्मा, सर्वशक्तिकर्त्री, तस्याः तदवस्थासमानता कदापि नास्ति। मनः सर्वरूपेण विषयस्वरूपेण प्रवर्तते; तन्मनःशरीरं नानात्वेन आकाशवत् विशुद्धं निर्मलं च। यः सदा देहाद्यभिमानं त्यक्त्वा, तेषां प्रतिबिम्बरूपत्वं ज्ञात्वा, मनसः सारं मन एव इति स्पष्टं विवेचयेत्। यदा मनः ताम्रं शुद्धं सन् परमार्थसुवर्णत्वं प्राप्नोति, तदा अकृत्रिमानन्दः जायते—तदा देहस्मृतिकणानां का आवश्यकता? यदस्ति तत् शुद्धीभावं प्राप्नोति, यथा जलं दिवाकरकान्त्या विशुद्ध्यति; यदि देहाद्यविद्या वस्तुतः स्यात्, तर्हि तस्य स्वीकृतिः युज्येत। ये अनृतरागिणः देहादिषु आसक्ताः, ये च तादृशं शिक्षयन्ति, ते मूढाः—केचित् तान् नृणां पुञ्जिकाः इति वदन्ति। यथा अन्तः चिन्तनं तथा क्षणेन भवति; अत्र दृष्टान्तः चन्द्रबिम्बस्य, प्रतिबिम्बस्य, कृत्रिमेन्द्रस्य च निश्चयः। यथा मनः स्वप्रतिबिम्बरूपेण यद्विधं प्रकाशते, तथा स देहात्मा भवति; एकं ज्ञानं ‘अयं देहः अस्ति, अहं तु नायम्’ इति ज्ञात्वा, कामरहितः तिष्ठ। अयं देहः ‘अहमस्मि’ इति भावः च स्वाभाविकः; जनः केवलं देहस्य कृते यत्नं करोति, तेन तस्य विनाशः भवति। यथा बालकः भूतकल्पनया भयमुपैति, तथैव कल्पनाभावे न किञ्चन भयम्। एवं पद्मसम्भवः महात्मा मयि उक्तवान्; ततः अहं रघुनन्दनं पुनः प्रजापतिं पप्रच्छ, तस्य वचनानि प्राप्नुवन्। अहं पृच्छामि—भगवन्, त्वं स्वयमेव शापमन्त्रादिशक्तीनाम् अच्युतत्वं उक्तवान्; कथं पुनः ताः शक्तयः अप्रभाविन्यः जाताः? शापेन मन्त्रबलात् च, मनः, बुद्धिः, इन्द्रियाणि अपि, सर्वाणि जीवेषु मोहिता दृश्यन्ते। यथा द्वे वातचलने, तैलं घृतं च न भिन्नम्, तथा मनः शरीरं च सदा अभेद्यम् एव। वा, शरीरं वस्तुतः नास्ति; मनसः संयोगेन एव तद् अनुभवति, स्वप्नमरीचिकाद्वितीयचन्द्रवत्। यदा तयोः एकस्य नाशः, तदा उभयोरपि नाशः इति अत्र मन्यते; परन्तु निश्चितं, मनसि नष्टे, शरीरस्य विनाशः अनिवार्यः। भगवन्, कथं मनः शापादिदोषैः न स्पृश्यते, अथवा कथं स्पृश्यते? तद् ब्रूहि, परमेश्वर। यः पुण्यकर्मा, तस्मै लोके न किञ्चन अप्राप्यं, शुद्धेन प्रयत्नेन सर्वं प्राप्यते। ब्रह्माद्यन्तं स्थावरान्तं च, सर्वे प्राणिनः द्वौ शरीरौ धारयन्ति। एकं मनःशरीरं, यत् शीघ्रगं, चपलम्, न किञ्चन साधयति; अपरं मांसमयं शरीरम्। मांसमयं शरीरम् सर्वदा सर्वेषां वशवर्ती, शापरोगादिभिः पीड्यते। तत् प्रायः मूकं, अशक्तं, दुःखितं, क्षणेन विनश्यति; पद्मपत्रस्थजलवत् चञ्चलं, तस्य स्थितिः देवादीनामिव परतन्त्रिका। द्वितीयं शरीरं मनः नाम, देहिषु अस्ति; सत्तास्वपेक्षं सन्, त्रिषु लोकेषु अनपेक्षं। यः स्वयमेव आत्मनः प्रयत्नेन, धैर्येण च स्थितः, तस्य दुःखास्पर्शः नास्ति, स निर्दोषः भवति। यथा मनःशरीरं यतते, तथा तस्यैव संकल्पफलभुक्तृत्वं भवति। शरीरस्य कश्चन प्रयत्नः न कदापि फलदः; मनःशरीरस्य सर्वकर्म फलदं एव। यः शुद्धमना स्मृतिस्थितः, तत्र शापादयः निष्फलाः, यथा शिलायां शराः। शरीरं जले, वह्नौ, पङ्के वा पतितं, यत् मनः यतते, तत् एव सदा प्राप्नोति। सर्वं अतिशयप्रयत्नं, सर्वावस्थावशादनुत्थितं, विघ्नरहितं फलं ददाति—मनः एव मनसः फलं ददाति। प्रयत्नबलात् अन्तरङ्गं मनः हृष्टं कृत्वा, कृत्रिमदुःखं अपि न दृश्यते, न हि आज्ञया अपि। प्रयत्नेन मनः रागदुःखरहितं कृत्वा, माण्डव्यः शूले अग्रे स्थित्वापि दुःखं अतिक्रामत्। अन्धकूपे अपि स्थितः, मुनिः दीर्घतपःयज्ञसञ्चयेन, देवपुरीं प्राप। मनसः संकल्पेन, सोमपुत्राः ध्यानयोगेन ब्रह्मपदं प्राप्नुवन्—तदपि मया न हीयते। अन्ये मुनयः, देवाः, महर्षयः, एकचित्ताः, मनसः अनुसन्धानं कदापि न त्यजन्ति। तान् क्लेशरोगशापदुष्टदर्शनानि न स्पृशन्ति, यथा कुमुदपत्रहतः शिलां न भिनत्ति। एवं चेतनारूपस्य, मनःशरीरयोः, प्रयत्नस्य च, यथार्थस्वरूपं महात्मा विवृणोति, तेन जीवः स्वात्मन्येव विशुद्धिं, निर्भयतां, आनन्दं च लभते।