श्रीभगवान् एवमुवाच— अहं न सत्, नासत्; न भूता, नाभूता च। दृश्येण रूपं प्रकटते, तदपि मिथ्या, विप्रतिपत्त्या असत्यम्। मनः अपि, जानीहि, स्थावरं च चलं च; विशालरूपं, चिन्मयं च। ब्रह्मस्वरूपत्वात् अचलं, दृश्यत्वात् चलं च। अनुभवस्य यथार्थता दृश्ये अधिष्ठिता; दृश्याभावे तद् लीयते। यथा कङ्कणगुणः सुवर्णे स्थितः, तथा सर्वं ब्रह्मणि अधिष्ठितम्। यतः ब्रह्म सर्वं, तस्मात् सर्वं जडं वा चेतनं वा। आत्मनः आरभ्य शिलायाः पर्यन्तं, न केवलं जडत्वं न केवलं चेतनत्वं। दारु-आदिषु चेतनाशून्यत्वात् तेषां दृश्यं न जायते; दृश्यं तु सदृशसंबन्धात् एव उत्पन्नम्। सर्वदृश्यं जडं वा चेतनं वा; दृश्यं तु संबन्धात्, संबन्धः तु तादात्म्ये एव। यथार्थार्थः शब्दानां— जडः, चेतनः, शान्तः— तस्य वर्णनीयस्य नास्ति; यथा मरुस्थले पत्राणि लतानि न सन्ति। यत् चिन्तनं चेतनायाम् उद्भवति, तद् मनः इति कथ्यते; चेतनांशः अचलः, जडांशः तस्य विषयीकरणम्। अत्र चेतनांशः अवबोधः, जडः दृश्यः; एवं जीवः, विश्वमायां विलोक्य, चञ्चलः भवति। एषा चेतनस्वभावः, शुद्धः, द्वैधतया विभक्तः; तस्मात् विश्वं केवलं चेतनम्, द्वैततया प्रकटितम्। चेतना, अन्यत् इव पश्यन्ती, दृश्यरूपं धारयति; अविभक्तापि, एकांशवत् प्रकटते, मोहितवत् भ्रमति। नास्ति वस्तुतः मोहो वा मोहांशः; एषा निश्चितिः। चेतना, महापूरणसागरवत्, एवम् स्थितम्। यथा सर्वव्यापकत्वात्, चेतनायां जडत्वं स्यात्; मनःस्वभावं ज्ञातव्यं। अत्र चेतनांशः अवबोधः, जडत्वं 'अहं' इति भावनया उद्भवति। परमसत्ये, 'अहं' इत्यादि किञ्चित् अंशः अपि नास्ति; यथा तरङ्गादयः जलात् भिन्नाः, तथा चेतनाव्याप्तिः। यत् 'अहं' इति दृश्यं, तद् उद्भवति; यथा मरीचिषु, तद् अत्र अपि स्यात्, वा न स्यात्। 'अहं' भावः केवलं आत्मा, दुःखरहितः; ज्ञानी जानन्ति— 'अहं' इत्यादि हिमवत् शीतलतया केवलम्। चेतना स्वयम् स्वप्ने जडरूपेण प्रकटते, मृत्युसदृशी; तथापि सर्वात्मा, सर्वशक्ति-कर्त्री, तस्य तादृश्यं नास्ति। मनः सर्वरूपेण वस्तुसाररूपं विकसति; मनःशरीरम्, बहुविधम्, शुद्धम्, आकाशवत् निर्मलम्। यो देहादिसंयोगं सदा परित्यजति, तेषां प्रतिबिम्बस्वरूपं विज्ञाय, मनःस्वभावं स्पष्टीकुर्यात्। मनःताम्रं शुद्धं सन्, परमसुवर्णं प्राप्य, सहजसुखं उद्भवति; देहांशानां किम् प्रयोजनम्? यदस्ति तद् शुद्ध्यति, यथा जलं आकाशरश्मिभिः; यदि देहाद्यज्ञानं सत्यम्, तर्हि तस्य स्वीकृतिः युक्ता। ये असत्ये, देहादिषु, आसक्ताः, तद् उपदिशन्ति, त एव अज्ञाः; केचित् तान् पुरुषपुत्तलिकाः इति वदन्ति। यथा अन्तः चिन्तयति, तथा तद् क्षणेन भवति; यथा चन्द्रनिश्चयः, प्रतिबिम्बं, कृत्रिमेन्द्रः। यथा मनः, स्वप्रतिबिम्बरूपेण, प्रकटते, तथा देहात्मा भवति; एकज्ञानं 'अयं देहः अस्ति, अहं न अस्मि' इत्येव, तद् ज्ञात्वा, इच्छारहितः तिष्ठेत्। देहः, 'अहं अस्मि' इति भावः, सहजः; प्रयत्नः केवलं देहस्य कृते, तस्मात् तस्य विनाशः। यथा बालः, भूतादि कल्पनया, भयम् अनुभवति; तद् भावाभावे, तर्केणापि, भयः नास्ति। एवं पद्मजः मम उक्तवान्; ततः अहं, हे रघुनन्दन, प्रजापतिम् पुनः अपृच्छम्, तस्य वचनम् आकरोत्। अहं पप्रच्छम्— हे प्रभो, त्वं स्वयम् उक्तवान्, शापमन्त्रादिप्रभावः अव्यभिचारि; कथं तस्य पुनः असिद्धिः? शापेन, मन्त्रबलात्, मनः, बुद्धिः, इन्द्रियाणि अपि— सर्वे प्राणिषु मोहितानि दृश्यन्ते। यथा वातस्य द्वे गति, तैलं घृतं च न भिन्नम्, तथा मनः देहः च सदा अभेद्यौ। अथवा, देहः नास्ति; मनःसंयोगः, तद् स्वप्न, मरीचि, द्वितीयचन्द्रवत् मिथ्या अनुभवः। यदा एकस्य विनाशः, द्वयोः अपि विनाशः; किन्तु मनःविनाशे देहविनाशः निश्चितः। अहं पप्रच्छम्— हे प्रभो, मनः कथं शापादिदोषैः न प्रभावितम्, वा प्रभावितम्? तत्त्वं वद, परमेश्वर। नास्ति किञ्चित्, यत् पुण्यकर्मिणां अप्राप्यं; शुद्धयत्नेन सर्वं प्राप्यं। ब्रह्मादि स्थावरान्तं सर्वे प्राणी, सर्वदा, द्वौ शरीरौ धारयन्ति। एकः मनःशरीरः, शीघ्रगामी, चञ्चलः, निष्फलः; अन्यः मांसशरीरः। मांसशरीरः सर्वदा सर्वेभ्यः वशः, शापरोगादिभिः पीडितः। सः मूकः, शक्तिहीनः, दुःखी, क्षणेन नश्यति; पद्मपत्रस्थजलवत् चञ्चलः, देवादिसदृशः। द्वितीयः शरीरः, मनःनाम, देहिनां मध्ये अस्ति; प्राणिनां आश्रितः, किन्तु त्रिलोक्यां निर्भरः न। यः स्वयमेव प्रयत्नेन आत्मनं धारयति, धैर्ये स्थिरः, दुःखातीतः, निर्दोषः। यथा मनःशरीरः यत्नं करोति, तथा तस्य स्वसंकल्पस्य फलस्य एकमात्रभोगी भवति। एवं श्रीभगवतः उपदेशः, रघुवंशसम्भूतस्य प्रश्नः, तदुत्तराणि च, एकसन्ततया उपनिबद्धानि।