मनः कल्पनारूपं अस्ति। यद्यद् मनसः कल्पना, तदेव देहादिरूपेण प्रकटते। मनः एव देहस्य दर्शकः, अन्यः कश्चिद् नास्ति। आत्मनः आश्चर्यरूपं मनः, स्वयमेव आत्मन्याश्चर्यं पश्यति। यद् यद् उदेति, तत् आत्मन्येव उदेति, मरीचिकायामिव। यत् मनसारूपं दृश्यते, तत् 'भूतवाहन' इति कथ्यते; तदेव स्थूलसङ्घातः, देहरूपेण विचरति। एषः मनः 'जीव' इति नाम्ना प्रत्येकसूक्ष्मरूपे निवसति; अद्भुतं देहं शान्तम्, जीवः क्रमशः परमः। अत्र नाहं, न अन्यत् किमपि अस्ति; केवलं मनः एव शेषम्। वसिष्ठेन्द्रयोः चेतना सत्त्वरूपेण अभवात् अभवात् समुपगता। यथा इन्द्रस्य मनः ब्रह्मा, तथा अहम् अपि अत्र स्थितः; सर्वं मया निर्मितम्, अहमेव संकल्पसाररूपेण प्रकटे। एषः मनसः कचित् लीला, 'अहं ब्रह्मा' इति स्थितः; देहादि शून्यस्वभावं इति जानातु। यदा शुद्धचेतनं परमात्मस्वरूपमिति चिन्त्यते, मनः जीवः भवति, देहरूपं गृहित्वा तं व्यर्थं पश्यति। सर्वं इन्द्रलोकमिव, चेतनारूपेण प्रकटते; अवबोधाभावात्, स्वशक्त्या दीर्घस्वप्नः उदेति। द्विचन्द्रदर्शनमायायामिव, भूतानां रूपविभ्रममिव, मनः चेतनारूपेण स्थितम्, इन्द्रस्य पद्मजन्मनः यथा। नाहं सत् नासत्, न भूतं न अभूतम्; दृश्येण रूपं प्रकटते, किन्तु विरोधात् असत्यम्। मनः जडं अजडं च, विशालरूपं विचारमयम्; ब्रह्मस्वभावात् अजडं, दृश्यरूपात् जडं। अनुभवसत्यं दृश्याधारितम्; दृश्याभावे लयं याथा कङ्कणगुणः सुवर्णे, सर्वं ब्रह्मणि स्थितम्। ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात्, सर्वं जडं वा चेतनं वा; ममादि शिलापर्यन्तं, न विशुद्धं जडं न विशुद्धं चेतनम्। काष्ठादीनां चेतनाभावात्, तेषां दर्शनं न समुपजायते; दर्शनं केवलं समानसंबन्धात् जायते। सर्वं दर्शनं जडचेतनयोः; दर्शनं संबंधात्, संबंधः तुल्यस्वभावयोः। जडं चेतनं शान्तं वा शब्दार्थः तत्र नास्ति, यथा महाविपिने पत्रलता न सन्ति। यद् यद् चेतनायां विकल्पः, तदेव 'मनः' इति; चेतनांशः अत्र अजडः, जडांशः वस्तुरूपता। अत्र चेतनांशः जागरूकतत्त्वम्, जडं दृश्यरूपम्; जीवः जगन्मायां पश्यन् चञ्चलः भवति। शुद्धचेतनस्वभावः द्वैधीकृतः; अतः सर्वं जगत् चेतनमेव, द्वैतमिव अंशग्रहणात् प्रकटते। चेतना आत्मन्यन्यरूपं पश्यति, दृश्यरूपं गृह्णाति; अखण्डा अपि, एकांशवत् भ्रमात् विचरति। नास्ति खलु भ्रमः, न भ्रमांशः; अत्र निश्चयः। चेतना समुद्रवत् पूर्णा स्थितम्। सर्वव्यापकत्वात्, चेतनायां जडत्वं अस्तु; मनःस्वभावं ज्ञातव्यं। अत्र चेतनांशः जागरूकतत्त्वम्, जडत्वं 'अहं' भावात् उदेति। परमसत्तायाम्, 'अहं' इत्यान्यस्य अंशः अपि नास्ति; यथा तरङ्गादि जलात् पृथक्, तथा चेतनाविस्तारः। यत् 'अहं' भावः दृश्यं च दृश्यते, तद् उदेति; मरीचिकायामिव, अत्र अस्ति वा नास्ति वा। 'अहं' भावः केवलं आत्मा, दुःखरहितः; ज्ञाः जानन्ति, 'अहं' भावः हिमवत् शीतलता एव। चेतना स्वप्ने जडरूपेण मृत्युसदृशी प्रकटते; तथापि सर्वात्मा, सर्वशक्ति-कर्तृ, तद्रूपेण कदापि न भवति। मनः सर्वरूपे वस्तुस्वभावे प्रसारितम्; मनोदेहः बहुरूपः, शुद्धः आकाशवत् निर्मलः। यः देहादिसंयोगं सर्वदा त्यजति, तेषां प्रतिबिम्बस्वभावं ज्ञात्वा, मनः मनःस्वरूपं स्पष्टं विवेक्तव्यं। यदा मनः ताम्रं शुद्धं, ब्रह्मस्वर्णं प्राप्तं, तदा सहजानन्दः उदेति—देहखण्डानां किम् उपयोगः? यत् यत् अस्ति, शुद्धीकरणं शक्यते, यथा जलं दिवाकरकिरणैः; यदीदृशं देहाद्यज्ञानं सत्यम्, तदा तस्य ग्रहणं युक्तम्। ये मिथ्यायाम्, देहादौ, आसक्ताः, तत्र शिक्षां ददति, ते अज्ञानिनः—केचित् तान् पुरुषपुतलिकाः इति वदन्ति। यथा अन्तः चिन्तनं, तथा क्षणात् भवति; अत्र चन्द्रस्य, प्रतिबिम्बस्य, कृत्रिमेन्द्रस्य निश्चयः दृष्टान्तः। मनः स्वप्रतिबिम्बरूपेण यथा प्रकटते, तथा देहस्वात्मरूपेण भवति; एकज्ञानं 'अयं देहः अस्ति, अहं नायं' इति ज्ञात्वा, निराशः स्थितव्यं। देहः 'अहं अयम्' इति स्वाभाविकं उदेति; केवलं देहार्थं प्रयत्नः, तस्मात् तस्य विनाशः। यथा बालः भूतकल्पनया भयम् अनुभवति, तथा कल्पनाभावे, तर्केण भयः नास्ति। एवं पद्मजन्मा मम प्रति उक्तवान्; ततः रघुवंशज, अहम् पुनः प्रजापतिं पप्रच्छम्, तस्य वचनं प्राप्यम्। हे प्रभो, त्वमेव शापमन्त्रादिशक्त्यः अव्यभिचारिणीः इति उक्तवान्; कथं ताः पुनः अशक्ताः अभवन्? शापेन मन्त्रबलात्, मनः बुद्धिः इन्द्रियाणि च, सर्वे जीवेषु मोहिता दृश्यन्ते। यथा वातस्य द्वे गति, तैलं घृतं च न भिन्नम्, तथा मनः देहः सदा अभिन्नम्। अथवा, देहः वस्तुतः नास्ति; केवलं मनस्संयुक्तः, मिथ्या अनुभवः, स्वप्नमरीचिकाद्विचन्द्रवत्।