तदा, जब जगज्जालस्य स्वरूपं तेन प्रभाकरेण यथावत् प्रतिपादितम्, अहं दीर्घकालं विचार्य महर्षिं समभाषि—"यथार्थं भवता उक्तं प्रभाकर, यतः व्योम यथा विस्तीर्णं, तथा मनः अपि विस्तीर्णं, चैतन्यस्य चाकाशं अपि व्यापकं।" अतः, यथेष्टं सृष्टिकर्म अहं नित्यं करोमि; शीघ्रं बहून् भूतगणान् कल्पयामि, हे सूर्य। तस्मात् त्वमेव, भगवन्, अत्र प्रथमः मनुः भूत्वा, मम प्रेरणया यथाकामं जगत् सृज। तदा स प्रभाकरः, दीप्तिमान्, मम वचनानि स्वीकृत्य, दाहकानां मध्ये श्रेष्ठः, स्वदेहं द्विधा कृत्वा स्थितवान्। एकरूपेण स पूर्वदेहेन सूर्यः अभवत्, नभःपथं विचरन् सृष्टौ दिनानां प्रवाहं वितन्वन्। द्वितीयेन रूपेण, मम स्वरूपं क्षणेन स्वीकृत्य, सर्वां सृष्टिं यथेष्टं विस्तारयामास। यस्य यत् मनसि स्फुरति, तत् एव स्पष्टं प्रादुर्भवति; तस्य स्थैर्यं च फलप्राप्तिः च अपि दृश्यते। सामान्यब्राह्मणाः अपि कल्पनाशक्त्या, सोम्यब्राह्मणवत्, वास्तवम् ब्रह्मत्वं प्राप्तवन्तः; पश्य मनसः सामर्थ्यम्। यथा सोम्याः मनसा ब्रह्मत्वं प्राप्तवन्तः, तथा वयं अपि चैतन्य-मनःस्वभावेन ब्रह्मत्वं प्राप्तवन्तः। मनः कल्पनारूपम्, यत् यत् तस्य कल्पितं, तत् देहादिरूपेण प्रकटते; देहस्य अन्यः कश्चित् द्रष्टा नास्ति। मनः आत्मनः अद्भुतं, स्वयमेव आत्मनि विस्मयते; यत् किञ्चित् उदेति, तत् स्वात्मनि एव उदेति, मृगतृष्णायामिव। यत् मनसि दृश्यते, तत् 'भूतवाहन' इति कथ्यते; एषः एव देहघनः, विचरन् दृश्यते। एषः एव मनः, 'जीव' इति नाम्ना, प्रत्येकस्मिन् सूक्ष्मदेहे स्थितः; जानिहि, एषः अद्भुतदेहः शमितः, जीवः क्रमशः परः। अत्र न अहम् अस्ति, न अन्यत् किञ्चित्; केवलं मनः एव शेषः। वसिष्ठेन्द्रचेतना सत्तायाः अभावात् अभवत्। यथा इन्द्रस्य मनः ब्रह्मा, तथा अहम् अपि अत्र स्थितः; सर्वं मया कृतम्, अहम् एव संकल्पस्वरूपः। एषः मनसः कश्चन क्रीडाविलासः, 'अहं ब्रह्मा' इति स्थितः; जानातु, देहादयः शून्यस्वभावमात्राः। यदा शुद्धचैतन्यं परात्मस्वरूपमिति चिन्त्यते, तदा मनः जीवः भूत्वा देहरूपं गृहीत्वा व्यर्थं तद् पश्यति। सर्वं इदं इन्द्रलोकवत् चैतन्यरूपेण दृश्यते; अनवबोधात्, स्वशक्त्या दीर्घस्वप्नवत् उत्पादितम्। यथा द्विचन्द्रदर्शनमायायां, भूतानां रूपविभ्रमश्च, तथा मनः चैतन्यरूपेण स्थितम्, इन्द्रस्य पद्मयोनि इव। नाहम् अस्ति, न नास्ति, न सत्ताऽस्ति, नासत्ताऽपि; दृश्यते रूपम्, परन्तु विरोधात् असत्यम्। मनः जडाजडरूपं, विस्तीर्णस्वरूपं, संकल्पमयं च; ब्रह्मरूपत्वात् अजडम्, विषयत्वात् जडम्। अनुभवस्य यथादृष्टम् एव सत्यम्; तदभावे लीयते, यथा कङ्कणस्य गुणः सुवर्णे, तथा सर्वं ब्रह्मणि। ब्रह्मैव सर्वम्, अतः सर्वं जडं वा चैतन्यम् एव वा; मत्तः शिलापर्यन्तं न विशुद्धं जडं, न विशुद्धं चैतन्यम्। दर्भादिषु चेतना नास्ति, तेषां प्रतीतिः न सम्भवति; यः प्रत्यक्षः, सः केवलं साम्यसम्बन्धात् जायते। सर्वं प्रत्यक्षं जडचैतन्ययोः; सम्बन्धात् प्रत्यक्षम्, सम्बन्धः तु समरूपयोः। यथा निर्वचनीयस्य वस्तुनः जडचैतन्यशान्तशब्दार्थः नास्ति, यथा महावनान्तरे पत्रलता न सन्ति। यत् किञ्चित् चैतन्ये विकल्प्यते, तत् 'मनः' इति कथ्यते; अत्र चेतनांशः अजडः, जडांशः विषयत्वात्। अत्र चैतन्यभागः अवबोधतत्त्वम्, जडः तु विषयः; जीवः जगन्मायां पश्यन् चपलः भवति। एषः एव शुद्धचैतन्यस्वभावः द्वैतमयो जातः; अतः सर्वं विश्वं केवलं चैतन्यम्, द्वैतवद् एकांशग्रहणात् दृश्यते। चैतन्यम् आत्मानम् अन्यरूपेण पश्यन् विषयरूपं गृह्णाति; अविभक्तमपि, एकांशवत् भ्रान्त्या विचरन् दृश्यते। न खलु माया विद्यते, न मायेः किञ्चिदंशः; अत्र निश्चयं, चैतन्यम् एव पूर्णसागरवत् स्थितम्। व्याप्तत्वात्, अत्र चैतन्ये जडत्वं अस्तु, तस्य स्वरूपं मनः; अत्र चेतनांशः अवबोधतत्त्वम्, 'अहं' इति स्पन्दनात् जडत्वस्य उद्भवः। परमार्थे 'अहं' इत्यादिकस्य लेशोऽपि नास्ति; यथा तटिनीजलरूपाणि जलात् पृथक्, तथा तद् चैतन्यविस्तारः। यत् 'अहं' इत्यादि दृश्यते, तत् उत्पादितम्; मृगतृष्णायामिव, अत्र अपि अस्ति वा, न वा। 'अहंभावः' केवलं आत्मा, क्लेशरहितः; ज्ञानी जानन्ति, 'अहंभावः' इत्यादयः शीतलता इव हिमवत्। चैतन्यम् स्वप्ने जडरूपेण, मृत्युसदृशं दृश्यते; तथापि, सर्वात्मत्वात्, सर्वशक्तिकरणात्, तस्मिन् तादृशत्वं कदापि न भवति। मनः सर्वरूपे वस्तुस्वभावेन विकसति; एषः मनोदेहः नानारूपः, विशुद्धः, आकाशवत् प्रकाशमानः। यः सदा देहाद्यभिमानं त्यक्त्वा, तेषां प्रतिबिम्बस्वरूपत्वं ज्ञात्वा, मनसः सारं मन एव इति विवेक्तुम् अर्हति। यदा मनसो ताम्रं विशुद्धं सन् परमार्थसुवर्णं लभते, तदा असंश्लेषितानन्दः जायते—किं देहाद्यवशेषैः? एवं प्रभाकरस्य उपदेशात् मनः, चैतन्यं, जीवः, देहः, अहंभावः, सर्वं च ब्रह्मस्वरूपत्वेन, कल्पनया, मायया, तु तत्त्वतः शून्यमेव इति प्रतिपादितम्।