तस्मात् काले प्रभृति यावत् अधुना, देहवासनाप्रभावात् यत्र यत्र जातौ, तौ द्वौ सदा पतिपत्न्यौ भवतः। तयोः मध्ये या शुद्धा स्वाभाविकी च स्निग्धता, या च प्रेमरससमाविष्टा, तां दृष्ट्वा अपि तरवः तस्य स्नेहामृतस्पर्शेन संप्रेरिताः, रमणीयैः चेष्टाभिः सञ्चलन्ति। अथ अहम् उवाच—"भोः भगवन्, यथा मम मनसि समुत्थितम्, तथा वदामि। मनः हि अग्राह्यम्, अगम्यम्, महाशापैः अपि अदम्यम्। न चन्द्रवंशस्य न च सृष्टिक्रमे विनाशः युक्तः, ब्रह्मन्; महात्मनः तादृशं न शोभते। किं वा अस्मिन् लोके वा अन्येषु लोकेषु दुःखदं भवेत्, भगवन्, वा लोकाधिपतेः महात्मनः? मन एव लोककर्त्ता, मन एव पुरुषः इति श्रूयते। यद् मनसा कृतम्, तत् एव लोके कृतम्, न तु यद् देहेन। यत् मनसा निश्चितम्, तत् वस्तुभिः, औषधैः, दण्डैः वा न शक्यते विनाशयितुम्, यथा मणौ प्रतिबिम्बं न शक्यते अपनीय। अतः, सृष्ट्युपप्लवमण्डलेषु एतेऽत्र तिष्ठन्तु; त्वं च, अत्र भूतानि सृज्य, विज्ञानाकाशे तिष्ठ, अनन्त। मनः-आकाशः, चैतन्य-आकाशः, तृतीयं च स्थूल-आकाशः—एते त्रयः अनन्ताः एव, सर्वे चैतन्य-प्रकाशेन प्रकाश्यन्ते। भोः विधातः, एकां द्वे बह्वः वा सृष्टिः कुरु यथेष्टम्; स्वेच्छायाम् एव स्थित्वा, किं इन्द्रैः ते लभ्यते? तदा, यदा एष लोकजालवर्णनं प्रकाशेन उक्तम्, अहम् चिरकालं चिन्तयित्वा एवं अवदं, महर्षे। "यद् उक्तं भवता, तत् युक्तम्, प्रकाशिन्; यथा आकाशः विस्तीर्णः, तथा मनः विस्तीर्णम्, चैतन्य-आकाशः अपि विशालम्। अतः, यथाकामं सृष्टिकर्म करोमि सदा; शीघ्रं कल्पयामि अनेकानि भूतगणानि, भास्कर। अतः, त्वमेव, भगवन्, शीघ्रं प्रथमः मनुः भूत्वा, सृज जगत् यथेष्टम्, मया प्रेरितः।" ततः सः प्रकाशमानः प्रभाकरः मम वचनं स्वीकृत्य, दाहकानां श्रेष्ठः सन्, स्वं रूपं द्विधा अकुर्वत्। एकेन रूपेण सः पूर्वदेहस्थः सूर्यः अभवत्, नभः-पथं सञ्चरन्, सृष्टौ दिनानां क्रमं विस्तारयामास। द्वितीयेन रूपेण, मम एव स्वरूपं क्षणेन गृहीत्वा, समग्रां सृष्टिं निर्ममे, यथाममिष्टम् विस्तारयामास। यत् यस्य मनसि प्रकाशते, तत् एव स्फुटं सञ्जायते, तस्य स्थैर्यं च फलप्राप्तिः अपि दृश्यते। सामान्यब्राह्मणाः अपि कल्पनाशक्त्या ब्रह्मत्वं प्राप्नुवन्, यथा सोम्यब्राह्मणाः; पश्य मनसः सामर्थ्यम्। यथा ते सोम्याः मनसा एव ब्रह्मत्वं प्राप्तवन्तः, तथैव वयं चैतन्यमनःस्वभावतः ब्रह्मत्वं प्राप्तवन्तः। मनः कल्पनारूपम्, यद् यद् कल्प्यते तेन, तत् एव देहरूपं प्रादुर्भवति; अन्यः देहद्रष्टा न अस्ति। मनः आत्मनः अद्भुतं, स्वयमेव आत्मनि विस्मयं करोति; यद् यद् उदेति, तत् स्वात्मनि एव उदेति, मृगमरीचिकावत्। यत् इदं मन इति दृश्यते, तत् एव भूतवाहनं उच्यते; तद् एव स्थूलसंघातः देहरूपेण विचरति। एतत् एव मनः, जीवशब्देन विख्यातम्, प्रत्येकसूक्ष्मरूपे स्थितम्; तद् अद्भुतं देहम् उपशान्तम्, जीवः क्रमशः परम्। अत्र नाहम्, न अन्यत् किमपि अस्ति; केवलं मन एव शेषः। वसिष्ठेन्द्रचेतना नाम सत्तां निःसत्तायाम् आगता। यथा इन्द्रस्य मनः ब्रह्मा, तथैव अहम् अत्र स्थितः; एतत् सर्वं मया कृतम्, अहमेव संकल्पसारः। एषा मनसो लीलैव, 'अहं ब्रह्मा' इति स्थापितम्; देहादिकं शून्यस्वभावमेव विद्धि। यदा शुद्धं चैतन्यं परात्मस्वरूपमिति चिन्त्यते, मनः जीवः सन्, देहरूपं गृहीत्वा, तं व्यर्थं पश्यति। एतत् सर्वं इन्द्रलोकवत् चैतन्यरूपेण दृश्यते; अज्ञानात् साधितम्, दीर्घस्वप्नवत् स्वशक्त्या उद्भूतम्। यथा द्वौ चन्द्रौ दृश्येते इति भ्रान्तिः, तथा भूताकाराणां भ्रमः, मनः चैतन्यरूपेण स्थापितम्, इन्द्रस्य पद्मजस्य यथा। नाहं सत्, न असत्, न सन्, न असन्; केवलं प्रत्यक्षेण रूपं दृश्यते, तद् तु विरोधात् असत्यम्। मनः जडं च अजडं च, विस्तीर्णरूपं, संकल्पमयं च; ब्रह्मस्वभावात् अजडं न, दृश्यत्वात् जडम् उच्यते। अनुभवस्य सतत्त्वं दृश्ये अधिष्ठितम्; तदभावे लयं याति, यथा कङ्कणगुणः सुवर्णे, एवं सर्वं ब्रह्मणि स्थितम्। यतः ब्रह्म सर्वं, तस्मात् सर्वं जडम् वा चैतन्यम् वा; मत्तः शिलापर्यन्तं, न शुद्धं जडं न च शुद्धं चैतन्यम्। काष्ठादीनां चैतन्याभावात्, तेषां प्रत्यक्षं न सम्भवति; प्रत्यक्षं तु सादृश्यसम्बन्धात् जायते। सर्वं प्रत्यक्षं जडचैतन्ययोः एव; सम्बन्धात् प्रत्यक्षम्, सम्बन्धः तु तादात्म्येनैव। जड, चैतन्य, शान्त इति शब्दानां यथार्थार्थः तत्र नास्ति, यत्र निरुपाख्यं, यथा महाविपिने पत्रलता न सन्ति। यत् यत् चैतन्ये विकल्पनं जायते, तत् मन इति कथ्यते; अत्र चैतन्यभागः अजडः, जडभागः तद्विषयः। अत्र चैतन्यांशः बोधतत्त्वम्, जडांशः दृश्यः; एवं जीवः विश्वमायां पश्यन् चपलः भवति। एष एव चैतन्यस्वभावः, शुद्धः, द्वैधं कृतः; अतः सर्वं विश्वं केवलं चैतन्यम्, द्वैतवद् दृश्यते चैतन्यांशग्रहणात्।