राजन्, सर्वेषु दिशासु मम प्रियतमे मृगनयने एव दृश्ये, सदा तया तव चित्तं मोदितमस्ति। त्वया सह या रमणीयता, सा क्षणमपि वा दीर्घकालमपि दुःखजननी न दृश्यते। इन्द्रेण एवं संबोधिते, तदा पद्मनेत्रः राजा समीपस्थं महर्षिं भरतं प्रत्युवाच। “भगवन्, सर्वधर्मवित्, पश्यसि किमद्यैतां महतीं दुर्मतिस्य दुष्टस्य मम भार्याहरणकृतां प्रकटामुद्यमनिष्ठुरताम्? महर्षे, अस्य पापस्य यथार्हं शापं दातुमर्हसि; दुष्टस्य दण्डनं, हन्तुः विनाश एव युक्तः।” इति राजसिंहेन उक्तः स धर्मज्ञः भरतः महर्षिः तस्य दुष्टस्य पापं यथावत् शीघ्रं विचिन्त्य, तं शप्तवान्—“दुष्टचित्त, पतिव्रताघातक, त्वया सह सा अपि विनष्टिं यातु।” तस्य शापस्य प्रभावात्, तावुभौ मोहबन्धनयुक्तचित्तौ पत्त्रद्वयमिव वृक्षात् पतितौ। ततः तौ दुःखबन्धनबद्धौ मृगयोः रूपे अजायताम्; पुनः तत्रैव अनुरागेण बध्नन्तौ, पक्षिणौ जातौ। अद्य तु, प्रभो, अस्मिन्सृष्टौ ब्राह्मणदम्पती जातौ, परस्परसंयुज्य तपसि निष्ठितौ, परमधर्मिष्ठौ च। भरतस्य शापः तयोः केवलं देहे प्रवर्तितः, न तु चित्तनिग्रहे। तस्मात् तावत्, यत्र यत्र तौ जायते, तत्र तत्र शरीरवासनया पतिपत्न्यौ एव भवन्ति। तयोः प्रेमरससम्भूतं निर्मलं स्वाभाविकं स्नेहमवलोक्य, वृक्षाः अपि तस्य स्नेहामृतस्पर्शात् रतिसंकेतैः कम्पन्ते। तस्मात्, भगवन्, मनसि मम यदुत्पन्नं तद्वदामि—मनः अग्राह्यम्, अगम्यम्, बलदापि शापेन न निगृह्यते। चन्द्रवंशस्य विनाशो वा, सृष्ट्याः व्यतिक्रमो वा, न युक्तः, ब्रह्मन्; महात्मनस्तदनुचितम्। किं नामास्मिन्लोके वा अन्येषु लोकेषु वा, यत् त्वां वा, प्रभो, वा प्रभुप्रभुं दुःखयेत्? मन एव लोककर्त्ता, मन एव पुरुषः; यन्मनसा क्रियते, तदेव लोके कृतं, न तु केवलं देहेन। यन्मनसा निश्चितं, तत् द्रव्यैः, औषधैः, दण्डैः वा न नश्यति, यथा मणौ प्रतिबिम्बं न निवर्त्यते। तस्मात्, एतेऽत्र सृष्टिविलासे स्थिताः सन्तु; त्वं चात्र सृष्टान्सत्त्वान् निर्माय, विज्ञानाकाशे स्थितः सन्, अनन्त। चित्ताकाशः, विज्ञानाकाशः, तृतीयः च भूताकाशः—एते त्रयः अनन्ताः, विज्ञानदीप्त्या प्रकाश्यमानाः। हे सृष्टिकर्तः, एकं, द्वे, बहूनि वा सृष्टीनि कुरु, यथेष्टं तिष्ठ; इन्द्रैः किं प्राप्तं तव? एवं दीप्तिमता जगज्जाले वर्णिते, मया दीर्घं चिन्त्य, इदं प्रोक्तम्—“यदुक्तं त्वया, तद्दृष्टार्थम्, यथा व्योम महदस्ति, तथा मनः, तथा विज्ञानाकाशः अपि विस्तीर्णः। तस्मात्, यथेष्टं सृष्टिकर्म सदा करोमि; शीघ्रं भूतगणान् कल्पयामि, हे सूर्य। तस्मात्, त्वमेव, भगवन्, अत्र प्रथमः मनुः भूत्वा, मदीयप्रेरणया, यथेष्टं जगत् सृज। एवं स दीप्तिमान् प्रभाकरः मम वचनं स्वीकृत्य, ज्वलतां श्रेष्ठः, द्विधा आत्मानं कृतवान्। एकेन रूपेण पूर्वतनदेहे सूर्यः भूत्वा, व्योममार्गे सञ्चरन्, सृष्टौ दिनानां प्रवाहं प्रसारयामास। द्वितीयेन रूपेण मम स्वरूपमादाय, क्षणेन, यथेष्टं सृष्टिं प्रसारयामास। यन्मनसि तस्य संकल्पितं, तत् सुस्पष्टं प्रादुरभूत्; तस्य स्थैर्यं च सिद्धिः च अपि प्रकाशमाने। सामान्यब्राह्मणाः अपि कल्पनाबलेन चन्द्रब्राह्मणवत् ब्रह्मत्वं प्राप्ताः; पश्य मनसो बलम्। यथा ते चन्द्रसम्बन्धिनः मनसा ब्रह्मत्वं प्राप्तवन्तः, एवं वयं च विज्ञानचित्तस्वभावतः ब्रह्मत्वं प्राप्ताः। मनः कल्पनारूपम्; यदस्य कल्पनं, तदेव देहादिरूपेण दृश्यते; अस्य देहस्य अन्यः कश्चन द्रष्टा नास्ति। मन एवात्मनः चमत्कारः, स्वयमेवात्मनि विस्मयं पश्यति; यदुत्पद्यते, तदात्मन्येवोत्पद्यते, मरीचिकेव। यदेतत् मन इव दृश्यते, तत् पंचभूतवाहनम् इत्युच्यते; स्थूलशरीररूपेण सञ्चरति। एतत् मनः, जीव इति नाम्ना, प्रत्येकसूक्ष्मरूपे स्थितम्; आश्चर्यशरीरः शमितः, जीवः क्रमशः परमो भवति। अत्र नाहं, नापि किञ्चन; केवलं मन एवावशिष्टम्। वसिष्ठेन्द्रयोः विज्ञानं सतत्त्वेनाभवत्। यथा इन्द्रस्य मनः ब्रह्मा, तथा अहम् अपि अत्र स्थितः; मया सर्वं निर्मितम्, संकल्पस्वरूपेणाहमेव दृश्ये। एषा मनसो लीलैव, “अहं ब्रह्मा” इति स्थितिः; देहादयः शून्यस्वभावमात्रं विद्धि। शुद्धविज्ञानं परात्मस्वरूपमिति चिन्तयन्, मनः जीवः भूत्वा, देहरूपं गृह्णाति, व्यर्थं तद्विलोकयति। इदं सर्वं इन्द्रस्य जगदिव विज्ञानरूपेण दृश्यते; अज्ञानात् दीर्घस्वप्नवदात्मशक्त्या सिध्यति। द्विचन्द्रदर्शनमायया, भूताकारविभ्रमेण, मनः विज्ञानरूपेण प्रतिष्ठते, यथा इन्द्रस्य पद्मयोनेः।