रामः, तस्य कृष्णलोचना स्त्री मनःकोषे प्रतिष्ठिता, यथा भगवती देवगृहे सन्निहिता इति उक्तम्। तस्य प्रियायाः जीवितहानौ अपि दुःखं न अनुसरति, यथा पर्वतः मेघाभिषिक्तः ग्रीष्मतापेन न क्लिश्यते। यत्र यथा वा तिष्ठामि, राजन्, तत्रैव तस्य स्पृहितसङ्गं सर्वत्र अनुभवामि, अन्यत् किञ्चिद् न पश्यामि। अयं मनः, अहल्याप्रियः वा मनःइन्द्रः इत्यादि नामभिः ज्ञातः, केवलं संसर्गेण आसक्तिम् उपैति, स्वभावेन तु न। राजन्, एकनिष्ठस्य धीरस्य मनः महादानवापि वा शापेन न कम्पते, यथा मेरुः स्थिरः। शरीरं तु वरशापेन विक्रियते, न तु धीरस्य मनः, यः विजयकामनया उत्पन्नः। अत्र, राजन्, शरीरखण्डाः न मनःकारणम्; मनः एव शरीराणां कारणम्, यथा सर्वेषु वनेषु तृणकुञ्जेषु जलम्। महात्मन्, मुख्यं शरीरं मनः एव; तेन बहूनि शरीराणि कल्प्यन्ते। यत्र मुख्यं शरीरं तिष्ठति, तत्रैव तस्य फलं समृद्धम्, अन्यत्र न। सौभाग्यवत्, मनः एव पुरुषस्य मुख्याङ्कुरः; तस्मात् शरीराणि वृक्षस्य पत्राणि इव उत्पद्यन्ते। अङ्कुरे नष्टे पत्राणां शोभा न पुनः उत्पद्यते, पत्राणां नाशे अङ्कुरः न नश्यति। शरीरनाशे, मनः शीघ्रं नूतनानि शरीराणि कल्पयति, यथा स्वप्ने नूतनवनम्। मनः नष्टे शरीरं किञ्चित् न करोति; अतः मनःरत्नं रक्ष। राजन्, सर्वदिशासु मम मनः केवलं मृगाक्षीं प्रियताम् पश्यति; तव संसर्गे मम मनः सदा हृष्टम्। तव रमणीयानां सुखानां फलं दुःखजनकं कदापि न पश्यामि। ततः इन्द्रेण एवं उक्ते, पद्मनयनः राजा समीपस्थं भरतं ऋषिं सम्बोधितवान्। "भगवन्, सर्वधर्मविद्, पश्यसि किम् एतस्य पापिनः, यस्य पत्नी मया हरिता, तस्य महद् धैर्यं?" इति। "महर्षे, तस्य पापस्य यथार्हं शापं दत्तुम् अर्हसि; दण्ड्यस्य विनाशः एव युक्तः।" इति राजा उक्तवान्। तद् वचनं श्रुत्वा, भरतः क्षिप्रं तस्य पापिनः पापं यथातत्त्वं चिन्तितवान्। "भर्तृद्रोहेन दूषितः, दुष्टचित्तः, त्वं तया सह विनाशं गच्छ," इति शापं दत्तवान्। तस्मात् शापात्, तयोः मनः सङ्गबद्धम्, तौ वृक्षपत्रेण कम्पिते इव भूमौ पतितौ। ततः, दुर्भाग्यबद्धौ, मृगयोः रूपे जन्म प्राप्तम्; तत्रापि सङ्गबद्धौ पक्षिणौ पुनः जातौ। अद्य, प्रभो, अस्मिन सृष्टौ, ब्राह्मणदम्पती जन्म प्राप्तौ, तपोबद्धौ, परस्परसंकल्पबद्धौ, परमधर्मिष्ठौ। भरतशापः तयोः केवलं शरीरस्य प्रतिबन्धः, न तु मनःनिग्रहः, प्रभो। तस्मात् तयोः शरीरवृत्तिबलात्, यत्र यत्र जन्म, तत्र तौ पतिपत्न्यौ एव। तयोः प्रेमरससिक्तं स्वाभाविकं स्नेहं दृष्ट्वा, वृक्षाः अपि तस्य स्नेहमधुर्यस्पर्शेन रम्यगतिर्भवन्ति। अतः, भगवन्, यथा मम मनसि स्थितम्, तद् वदामि—मनः दुरग्रह्यम्, दुर्गमम्, महाशापैः अपि न वश्यते। चन्द्रवंशविनाशः वा सृष्टिक्रमः वा न युक्तः, ब्रह्मन्; महात्मनः न शोभनम्। अस्मिन जगति वा अन्येषु लोकेषु किम् दुःखं भवति ते, प्रभो, वा प्रभुप्रभोः महात्मनः? मनः एव लोकस्य कर्ता, मनः एव पुरुषः; यत् मनसा कृतं, तत् लोके कृतं, न तु शरीरकृतम्। यत् मनसा निश्चितं, तत् पदार्थैः, औषधैः, दण्डैः न नश्यति, यथा मणौ प्रतिबिम्बं न नश्यति। अतः, एते सृष्टिसम्प्लवमध्यस्थाः तिष्ठन्तु; त्वं, जीवाः निर्माय, विज्ञानगगने तिष्ठ, अनन्त। मनोगगनं, विज्ञानगगनं, तृतीयं शरीरगगनं—एते त्रयः अनन्ताः, विज्ञानगगनप्रभया प्रकाशिताः। कर्ता, एकं द्वयं वा बहु सृष्टिं कुरु, इच्छया स्थितः; इन्द्रैः ते किं लाभम्? ततः, तत्त्ववेदिना जगज्जालवर्णनेन, अहम् दीर्घं चिन्तयित्वा, "यथोक्तं तव, तेजस्विन्, यतः आकाशः व्यापकः, मनः व्यापकं, विज्ञानगगनं अपि व्यापकं," इति उक्तवान्। अतः, इच्छानुसारं सृष्टिकर्म सदा करोमि; शीघ्रं बहूनि जीवसमूहानि कल्पयामि, सूर्य। अतः, त्वं स्वयं, भगवन्, तत्र प्रथमः मनुः भव; यथाकामं सृष्टिं कुरु, मया प्रेरितः। ततः, प्रभाकरः, मम वचनं स्वीकृत्य, दीप्यमानानां श्रेष्ठः, द्विधा आत्मानं कृतवान्। एकेन रूपेण पूर्वशरीरे सूर्यः अभवत्, आकाशमार्गे गच्छन्, सृष्टौ दिनानां क्रमं विस्तारयामास। द्वितीयेन रूपेण, मम स्वरूपं क्षणेन गृहित्वा, समस्तसृष्टिं यथाकामं विस्तारयामास। यत् तस्य मनसि प्रादुरभवत्, तत् स्पष्टं अभवत्, तस्य स्थैर्यं फलप्राप्तिः अपि प्रकटम्। साधारणब्राह्मणाः, कल्पनाशक्त्या, चन्द्रब्राह्मणवत् ब्रह्मपदं प्राप्तवन्तः; मनःशक्ति पश्य। यथा चन्द्रवंश्या मनसा ब्रह्मत्वं प्राप्तवन्तः, तथा वयं विज्ञानमनःस्वभावेन ब्रह्मत्वं प्राप्तवन्तः।