इन्द्रः राजानम् उद्दिश्य उवाच—"राजन्, मम कृतेऽयं विश्वं स्नेहेन पूर्णम्। दण्डाः माम् न किंचित् पीडयन्ति। अस्याः अपि, राजन्, सर्वं जगत् मनसा निर्मितम् इति नः दण्डदुःखं न स्पृशति। वयं 'मनः' इति कथ्यावः, कारणं हि मन एव पुरुषः इत्युच्यते; दृश्यते यदेतत् शरीरं, तदेव केवलं प्रतिबिम्बमिव। यदि सहसा बहूनि दण्डानि एकत्र समर्प्यन्ते अपि, स्थिरं मनः किंचित् अपि न विकम्पयन्ति। किं तद्, महाबाहो, किम् वा तस्य स्वरूपं, केन वा शक्त्या दृढनिश्चयं मनः विक्राम्यते? शरीरं पतति वा उतोत्थाय विक्षिप्यते वा, तथापि यत् मनः स्वविषये स्थिरं, तद् यथावत् एव तिष्ठति। यत् मनः चिरकालं काम्ये विषये निमग्नं, दृढं च, तद् शरीरस्थितैः अपि प्रभावैः न भिद्यते। यद् मनः यं यं विषयं दृढं चिन्तयति, तं तं स्थिरम् एव पश्यति, शरीरस्य प्रवृत्तौ अपि। न किञ्चन कर्म, राजन्, वरदानशापादिकं अपि, दृढबलयुक्तं मनः चालयितुं शक्नोति। यथा पशवः गिरीन्द्रं न सञ्चालयन्ति, तथा काम्यविषयसक्तस्य मनः न सञ्चलति। राम, एषा कृष्णलोचना मम मनसः निधौ प्रतिष्ठिता, यथा भगवती देवानां महालये। प्रिये प्राणनाशे अपि शोकं नानुगच्छामि, यथा मेघालिङ्गितः पर्वतः ग्रीष्मतापेन न क्लिश्यते। यत्र कुत्रापि स्थितो वा सञ्चरन् वा, राजन्, मम मनः केवलं प्रियासक्तिं एव अनुभवति, अन्यत् न किञ्चिद्। एष मनः, अहल्याप्रिय इत्यादि नामभिः विख्यातम्, सङ्गेन एव सक्तिं प्राप्नोति, न स्वतः। राजन्, दृढनिश्चयस्य मनः एकविषये स्थितं, न महाशक्त्या अपि वरदानशापादिभिः सञ्चलति, यथा मेरुः अचलं। शरीरं हि वरदानशापैः विक्रियते, न तु विजिगीषोः दृढनिश्चितं मनः। अत्र, राजन्, शरीरखण्डाः मनसः कारणं न, किन्तु मन एव सर्वेषां शरीराणां कारणम्, यथा सलिलं सर्वेषु वनखण्डेषु। विद्धि, महात्मन्, अत्र मुख्यं शरीरं मन एव; तेनैव लोके शरीरसमूहः कल्प्यते। यत्र मुख्यं मनः शरीरमस्ति, तत्रैव तस्य फलसमृद्धिः, न अन्यत्र। मन एव पुरुषस्य मुख्याङ्कुरः, तस्मात् शरीराणि शाखावत् जायन्ते। यदा मुख्याङ्कुरो नश्यति, शाखायाः शोभा नोत्पद्यते; पत्राणां नाशे मुख्याङ्कुरः न नश्यति। शरीरनाशे, मनः शीघ्रं नवानि शरीराणि सृजति, यथा स्वप्ने नवानि वनानि दृश्यन्ते। मनः विनष्टे, शरीरं किञ्चित् अपि न करोति; अतः मनिरत्नं रक्ष्यताम्। राजन्, सर्वदिक् केवलं मृगाक्षीं प्रियतमानां पश्यामि; मम मनः त्वया सदा प्रमुदितम्। तव सङ्गात् किञ्चिदपि दुःखजनकं न पश्यामि, कालक्षणे दीर्घे वा। एवं च, मनः अहल्याप्रिय इत्यादि नामभिः, इन्द्रेण मनसि, केवलं सङ्गेन सक्तं, न अन्यथा। राजन्, दृढनिश्चयस्य मनः एकविषये स्थितं, न महाशक्त्या अपि वरदानशापादिभिः सञ्चलति, यथा मेरुः अचलं। शरीरं हि वरदानशापैः विक्रियते, न तु विजिगीषोः दृढनिश्चितं मनः। अत्र, राजन्, शरीरखण्डाः मनसः कारणं न, किन्तु मन एव सर्वेषां शरीराणां कारणम्, यथा सलिलं सर्वेषु वनखण्डेषु। विद्धि, महात्मन्, अत्र मुख्यं शरीरं मन एव; तेनैव लोके शरीरसमूहः कल्प्यते। यत्र मुख्यं मनः शरीरमस्ति, तत्रैव तस्य फलसमृद्धिः, न अन्यत्र। मन एव पुरुषस्य मुख्याङ्कुरः, तस्मात् शरीराणि शाखावत् जायन्ते। यदा मुख्याङ्कुरो नश्यति, शाखायाः शोभा नोत्पद्यते; पत्राणां नाशे मुख्याङ्कुरः न नश्यति। शरीरनाशे, मनः शीघ्रं नवानि शरीराणि सृजति, यथा स्वप्ने नवानि वनानि दृश्यन्ते। मनः विनष्टे, शरीरं किञ्चित् अपि न करोति; अतः मनिरत्नं रक्ष्यताम्। राजन्, सर्वदिक् केवलं मृगाक्षीं प्रियतमानां पश्यामि; मम मनः त्वया सदा प्रमुदितम्। तव सङ्गात् किञ्चिदपि दुःखजनकं न पश्यामि, कालक्षणे दीर्घे वा। एवं च, मनः अहल्याप्रिय इत्यादि नामभिः, इन्द्रेण मनसि, केवलं सङ्गेन सक्तं, न अन्यथा। राजन्, दृढनिश्चयस्य मनः एकविषये स्थितं, न महाशक्त्या अपि वरदानशापादिभिः सञ्चलति, यथा मेरुः अचलं। शरीरं हि वरदानशापैः विक्रियते, न तु विजिगीषोः दृढनिश्चितं मनः। अत्र, राजन्, शरीरखण्डाः मनसः कारणं न, किन्तु मन एव सर्वेषां शरीराणां कारणम्, यथा सलिलं सर्वेषु वनखण्डेषु। विद्धि, महात्मन्, अत्र मुख्यं शरीरं मन एव; तेनैव लोके शरीरसमूहः कल्प्यते। यत्र मुख्यं मनः शरीरमस्ति, तत्रैव तस्य फलसमृद्धिः, न अन्यत्र। मन एव पुरुषस्य मुख्याङ्कुरः, तस्मात् शरीराणि शाखावत् जायन्ते। यदा मुख्याङ्कुरो नश्यति, शाखायाः शोभा नोत्पद्यते; पत्राणां नाशे मुख्याङ्कुरः न नश्यति। शरीरनाशे, मनः शीघ्रं नवानि शरीराणि सृजति, यथा स्वप्ने नवानि वनानि दृश्यन्ते। मनः विनष्टे, शरीरं किञ्चित् अपि न करोति; अतः मनिरत्नं रक्ष्यताम्। राजन्, सर्वदिक् केवलं मृगाक्षीं प्रियतमानां पश्यामि; मम मनः त्वया सदा प्रमुदितम्। तव सङ्गात् किञ्चिदपि दुःखजनकं न पश्यामि, कालक्षणे दीर्घे वा। एवं च, मनः अहल्याप्रिय इत्यादि नामभिः, इन्द्रेण मनसि, केवलं सङ्गेन सक्तं, न अन्यथा। राजन्, दृढनिश्चयस्य मनः एकविषये स्थितं, न महाशक्त्या अपि वरदानशापादिभिः सञ्चलति, यथा मेरुः अचलं। शरीरं हि वरदानशापैः विक्रियते, न तु विजिगीषोः दृढनिश्चितं मनः। अत्र, राजन्, शरीरखण्डाः मनसः कारणं न, किन्तु मन एव सर्वेषां शरीराणां कारणम्, यथा सलिलं सर्वेषु वनखण्डेषु। विद्धि, महात्मन्, अत्र मुख्यं शरीरं मन एव; तेनैव लोके शरीरसमूहः कल्प्यते। यत्र मुख्यं मनः शरीरमस्ति, तत्रैव तस्य फलसमृद्धिः, न अन्यत्र। मन एव पुरुषस्य मुख्याङ्कुरः, तस्मात् शरीराणि शाखावत् जायन्ते। यदा मुख्याङ्कुरो नश्यति, शाखायाः शोभा नोत्पद्यते; पत्राणां नाशे मुख्याङ्कुरः न नश्यति। शरीरनाशे, मनः शीघ्रं नवानि शरीराणि सृजति, यथा स्वप्ने नवानि वनानि दृश्यन्ते। मनः विनष्टे, शरीरं किञ्चित् अपि न करोति; अतः मनिरत्नं रक्ष्यताम्। राजन्, सर्वदिक् केवलं मृगाक्षीं प्रियतमानां पश्यामि; मम मनः त्वया सदा प्रमुदितम्। तव सङ्गात् किञ्चिदपि दुःखजनकं न पश्यामि, कालक्षणे दीर्घे वा। एवं च, मनः अहल्याप्रिय इत्यादि नामभिः, इन्द्रेण मनसि, केवलं सङ्गेन सक्तं, न अन्यथा।" ततः इन्द्रेण एवम् उक्ते, पद्मनयनः राजा समीपस्थं महर्षिं भरतं प्रति उवाच—"भगवन्, सर्वधर्मवित्, पश्यसि किम् इदानीं एषः पापात्मा मम भार्यां हृत्य यत् महद् धैर्यं प्रकाशयति? महर्षे, पापस्यास्य यथार्हं शापं दत्तुमर्हसि; अक्षम्यस्य दण्डनं, हिंसया नाशनं, तदेव युक्तम्।" एवं राजसिंहेन उक्तः, स धर्मात्मा महर्षिः भरतः तस्य दुष्टस्य पापं यथावत् विचिन्त्य, "त्वं पतिव्रतावञ्चनदोषेण सह, दुर्मते, विनाशं गच्छ," इति शापम् अदात्। तस्य शापस्य प्रभावात्, तौ उभौ सङ्गेन बद्धचित्तौ, वृक्षात् पत्रवद् भूमौ पतितौ। ततः तौ दुःखयोगेन मृगयोः जातौ, पुनः सङ्गेन पक्षिणोः जातौ। अद्य, प्रभो, अस्मिन् सृष्टौ द्वौ ब्राह्मणदम्पती जातौ, उभौ तपःपरौ, परस्परसंकल्पबद्धौ, परमधर्मिष्ठौ। सत्यं प्रभो, भरतशापः तयोः केवलं शरीरमात्रे प्रवर्तते, न तु मनोनिग्रहे। तस्मात् काले यावत्, शरीरवासनाबलेन, यत्र कुत्रापि तौ जातौ, सदा दम्पती भवतः। तयोः शुद्धं स्वाभाविकं च स्नेहमाधुर्ययुक्तं प्रेमावलोक्य, वृक्षाः अपि ताभ्यां स्नेहार्द्रैः चेष्टाभिः कामोद्रिक्ताः भवन्ति। अतः, भगवन्, मनसि यद् उत्पन्नं, तद् एव वदामि—मनः दुर्ग्राह्यम्, दुर्दर्शम्, महाशापैः अपि न वशीकृत्यते। सोमवंशविनाशो वा सृष्ट्यनुक्रमो वा न युक्तः, ब्रह्मन्; महात्मनः तादृशं न शोभते। किं अस्मिन् लोके, किं वा लोकेषु, यत् त्वां वा ईश्वरं वा दुःखेन सम्प्राप्नुयात्, महात्मन्? मन एव लोकार्चनं, मन एव पुरुषः; यत् मनसा कृतं, तत् एव लोके कृतं, न तु शरीरकृतम्। यत् मनसा निश्चितं, तत् द्रव्यैः, औषधैः, दण्डैः वा न नश्यति, यथा मणौ प्रतिबिम्बम्। अतः, इमे अत्रैव सन्तु, सृष्टिसंरम्भे, त्वं च, सृष्ट्वा भूतानि, विज्ञानाकाशे तिष्ठ, अनन्त! मनःकाशः, चित्ताकाशः, तृतीयः च भूताकाशः—एते त्रयः अनन्ताः, सर्वे विज्ञानप्रभया प्रकाश्यन्ते। त्वं, स्रष्टा, यथेष्टं एकं द्वे वा अनेकानि सृज; स्वेच्छया तिष्ठ—किं ते इन्द्रैः लाभ्यम्?