किञ्चित्कालानन्तरं तस्याः पतिसिंहस्य राज्ञः स्वभार्यायाः शशाङ्ककान्तिवदनस्य मुखचन्द्रेणैव देवेन्द्रासक्तिः प्रकाशिता। या यावदिन्द्रं चिन्तयति, तावत्स्या मुखमपि पूर्णचन्द्रवत् शशाङ्कसम्पूर्णं रजनीकुमुदिनीव विकसद्भवति। तयोः परस्परसक्तिमवेक्ष्य राजा ताभ्यां शिक्षार्थं नानाविधानि दण्डान् न्ययोजयत्। तथापि तौ परित्यक्तौ अपि जलाशये समं स्थित्वा तत्रैव तुष्टौ प्रहृष्टौ च, क्लेशरहितौ स्मितमुखौ च। ततः स राजा तौ पृष्टवान्—"किमु युवां परित्यक्तौ न क्लिश्यथः?" तौ च जलाशयात् निष्कास्य राज्ञे प्रत्युक्तवन्तौ—"इह समागत्य वयं परस्परं निर्मलवदनकान्तिं निरीक्ष्य सम्मोहिताविव तिष्ठावः, स्वशरीरच्छेदनमपि न खलु संतप्यते।" तौ अग्निना परिवृतौ अपि न कम्पितौ; स्मृतिसुखेन हृष्टचित्तौ परस्परं सान्त्वनाय वदन्तौ। गजपादयोर्बद्धौ, शलाकाभिः विदारितौ अपि स्थिराविव स्थितौ; तथैव स्मृतिसुखेन परस्परं संवादं कृतवन्तौ। शृङ्खलाभिर्दण्डितौ, मृद्भिः निमग्नौ, ताडनैः पीडितौ अपि न च्युतौ; एवं तौ पुनः पुनः विमुक्तौ, नानादण्डजालेभ्यः मोचितौ, तेनैवाभिप्रायेण प्रत्युत्तरं दत्तवन्तौ। इन्द्रः तदा राजानमुवाच—"मम हि, राजन्, सर्वं जगदनुरागपूर्णं दृश्यते; दण्डाः मां न बाधन्ते। अस्याः अपि, राजन्, सर्वं जगन्मनसो निर्मितमेव; तस्मात् दण्डक्लेशो न विद्यते। वयं 'मनः' इति कथ्यावः, मन एव पुरुषः स्मृतः; दृश्यते यत् शरीरं तद् मनसोऽवभास एव। एकैकसमये बहवः दण्डाः अपि यदा स्युस्तदा अपि स्थिरमनसो विक्षेपः किञ्चिदपि न भवति। "किमेतत्, महाबाहो, किंस्वरूपं, कस्य वा बलं येन दृढनिश्चयमनः अपि विक्षिप्यते? शरीरमुत्पतति वा पतति वा विक्षिप्यते वा, मनः स्वाभिमुख्ये स्थितं तद्वत् एव तिष्ठति। यन्मनः दीर्घकालं काम्यवस्तुनि लीनं तिष्ठति, तद् शरीरविकारैः न विक्षिप्यते। राजन्, यद् यद् मनः दृढचिन्तनं करोति, तद् अचलमेव अनुभवति, शरीरकर्मसु अपि। "न किञ्चिदपि कर्म, राजन्, वरदानशापादिकं वा, घनमनसो विक्षेपं कर्तुं शक्नोति। यथा पर्वतो महाशक्तिभिः पशुभिः अपि न चल्यते, तथा गाढासक्तमनः न विक्षिप्यते। राम, एषा कृष्णलोचना मम मनोनिधौ संस्थिता, यथा भगवती दिव्यनिकेतने। प्रियाया जीवितहानौ अपि दुःखं नानुगच्छामि, यथा पर्वतः ग्रीष्मोष्मणा मेघालिङ्गितः न पीड्यते। "यत्र कुत्रापि यथा वा स्थित्वा, राजन्, न किञ्चिदपि प्रियासक्तेः व्यतिरेकं पश्यामि। एतन्मनः, अहल्याप्रिय इति, मन इन्द्र इति च नामभिः स्मृतम्; केवलं सङ्गेन एव तदासक्तं, न स्वभावतः। राजन्, स्थिरनिश्चयस्य मनः महाशक्तिभिः वरदानशापादिभिः अपि न चल्यते, यथा मेरुः। "शरीरं हि वरदानशापादिभिः विक्रियते, न तु मनो विजिगीषोः दृढनिश्चयस्य। अत्र, राजन्, एतानि शरीरखण्डानि मनसः कारणं न, किन्तु मन एवेषु शरीरेषु कारणम्, यथा सलिलं सर्वत्र वनखण्डेषु। महात्मन्, अत्र मुख्यं शरीरं मन एव; तेनैव लोके शरीरसमूहः कल्प्यते। यत्र मुख्यं शरीरं तिष्ठति, तत्रैव तद् फलं बहुलं जनयति, नान्यत्र। "भाग्यवन्, मन एव पुरुषस्य मुख्याङ्कुरः; तस्मात् शरीराणि वृक्षस्य पत्राणि इव जायन्ते। यदा मुख्याङ्कुरो नश्यति, पत्राणां शोभा न जायते; पत्रनाशे मुख्याङ्कुरो न नश्यति। शरीरनाशे मनः शीघ्रमेव नवानि शरीराणि सृजति, स्वप्ने नवानि वनानि यथा। मनो नष्टे शरीरं किंचिदपि न करोति; तस्मात् मनोज्वालां रक्ष।" "राजन्, सर्वतोदिशं केवलां मृगनयनीं प्रियतमां पश्यामि; मम मनः त्वयि, प्रिये, सदा प्रमुदितम्। तव सङ्गात् दुःखदं न किञ्चिदपि, क्षणमपि दीर्घकालमपि, पश्यामि।" एवं तु इन्द्रेण उक्ते, पद्मनाभः राजा समीपस्थं महर्षिं भरतं प्राह। "भगवन्, धर्मविदां श्रेष्ठ, पश्यसि किम् एतस्य दुष्टस्य मम भार्याहरणे महदुत्साहं? महर्षे, अस्य पातकिनः यथार्हं शापं ददातु; अप्रतिकारिणां दण्डः, हन्याद्विनाशः, स एव न्याय्यः।" राज्ञा एवमुक्तः स धर्मात्मा भरतः तस्य पापिनः पापं यथार्थं विचिन्त्य शीघ्रं शापं दत्तवान्—"एषा पतिवञ्चनया पापाचारेण सह त्वं, दुष्टचित्त, नश्यताम्।" इत्युक्त्वा शापात् तौ उभौ रागबद्धचित्तौ वृक्षपर्णयोरिव भूमौ पतितौ। ततः तौ दुःखबन्धनैः बद्धौ मृगयोः रूपे जन्म लेभाते; पुनः तत्रैव सङ्गबद्धौ विहङ्गयोः रूपे पुनर्जातौ। अद्य तु, प्रभो, अस्मिन्सृष्टौ द्वौ ब्राह्मणदम्पती जातौ, तपोऽनुष्ठाने गाढनिष्ठौ, परस्परसंयुक्तचित्तौ, परमधार्मिकौ। एवं, प्रभो, भरतशापः तयोः शरीरमात्रे प्रवर्तितः, न तु मनःनिग्रहे।