सा अहल्या पद्मनालशय्यायां पद्मतन्तुकेषु कदलीपत्रेषु च महान् दुःखमविन्दत्, यथा वनान्तर्गता कन्या स्वलता छिन्ना तप्तेव भवति। राजसाम्पत्तिषु सर्वासु सा क्लान्ता बभूव, यथा शुष्के स्थले निपतिता मीनः ग्रीष्मतापेन पीड्यते। मनः संकुला भूत्वा पुनः पुनः "एष इन्द्रः, एष इन्द्रः" इति जपन्ती, चञ्चलत्वेन लज्जामपि ससर्ज। तस्याः एवं संतप्तायाः, तत्रैव सख्यः तां स्नेहपूर्वकं दृष्ट्वा उवाच—"प्रियाम्ब, विलम्बं विना तुभ्यं इन्द्रं आनयिष्यामि।" "इन्द्रं तुभ्यं आनयिष्यामि" इति श्रुत्वा अहल्यायाः नेत्रे प्रस्फुटिते, सा सखीचरणयोः पद्ममिव पतिता। दिनं गतं रात्रिः प्राप्ता च, तदा सा सखी राजपुत्रं नाम्ना इन्द्रं ययौ। सम्यक् प्रबोध्य तम्, शीघ्रं रात्रौ तं राजपुत्रं अहल्यासमीपं नीतवती। तदा सा अहल्या नानाविलासभूषितेन गन्धेन च अलङ्कृता, तेन कामातुरेण महेन्द्रेण गोपिते कक्षे रमणीयं संयोगं लब्धवती। तदा या सापि युवती, तस्य मनोहरहारकङ्कणधारिणः आकर्षणं प्राप्तवती, यथा लता मधुरसस्य स्पर्शे लुब्धा भवति। तस्मिन्ननुरागे स्थिता, सा जगत्सर्वं तेनैव पूर्णमिव ददर्श; पतिं गुणगणैः युक्तमपि न पश्यन्ती। किञ्चित्कालात्, इन्द्रेण सह तस्याः अनुरागः पतिसिंहेण चन्द्रवदनस्य प्रभया ज्ञातः। यावत् सा इन्द्रं चिन्तयति, तावत् मुखचन्द्रः पूर्णशशिवत् विराजते, यथा रजनीकाले विकसन्नलिनम्। तयोः परस्परं स्निग्धभावं वीक्ष्य, राजा बहून् दण्डान् अनुशासनाय दत्तवान्। त्यक्तौ अपि तौ जलाशये सह एव स्थित्वा, तत्रैव तुष्टौ स्मयमानौ च, किञ्चित् अपि दुःखं न अनुभूतवन्तौ। ततः राजा तान् पृष्टवान्—"त्यक्तौ अपि किं न क्लिश्येथः?" तौ जलाशयात् निष्क्रान्तौ, राजानं प्रत्युक्तवन्तौ—"इह आगत्य, परस्परं निष्कलङ्कमुखं पश्यन्तौ, त्वं नृप, मोहितौ स्मः, स्वदेहच्छेदनेन अपि न विक्लव्यावः।" अग्निना परिवृतौ अपि, तौ स्थिरचित्तौ अविक्षिप्तौ, स्मरणानन्देन हृष्टचित्तौ परस्परं भाषेते। गजपादयोः बद्धौ, शलाकाभिः विदारितौ अपि, तदा अपि स्थिरौ, स्मरणानन्देन एवमुक्तौ। ताडितौ अपि चर्मरज्जुभिः, मृदितौ अपि पङ्के, न विक्लव्यौ, तथा एवमुक्तौ। पुनः पुनः विविधानि कल्पितदण्डजालानि विमुक्तौ, पुनः पुनः पृष्टौ, तदर्थं एव प्रत्युक्तौ। इन्द्रः उवाच—"राजन्, मम विषये, इदं जगत् स्नेहेन पूर्णम्; दण्डाः मां न बाधन्ते। अस्याः अपि, राजन्, सर्वं जगत् मनसा निर्मितम्; तस्मात् दण्डदुःखं न अस्ति। वयं 'मनः' इति कीर्त्यावः, मन एव पुरुषः, दृश्यते यः अयं देहः स एव प्रतिबिम्बमात्रम्। एकस्मिन्नेव क्षणे बहूनि दण्डानि अपि योजितानि चेत्, स्थिरमनसः किंचित् अपि न विक्षोभयितुं शक्यन्ते।" "किं तद्, राजन्, किमाकारं वा, कस्य वा शक्तिः, येन दृढनिश्चयमनः अपि भिद्यते? यदा वा एषः देहः पतति वा उत्थायते वा, विक्षिप्यते वा, तदा अपि मनः लक्ष्ये स्थिरं तिष्ठति। यत् मनः चिरकालं अभिलषितविषये स्थिरं, तद् देहस्थितैः उपद्रवैः न विक्षिप्यते।" "राजन्, यत् यत् मनः दृढतया चिन्तयति, तत् तदेव स्थिरमिव अनुभवति, देहकर्मणः अपि अविचलितम्। न किञ्चन कर्म, राजन्, वरदानशापसम्बद्धं अपि, दृढबलयुक्तं मनः विक्षोभयितुं शक्नोति। यः पुरुषः अभिलषितवस्तुनि दृढानुरागयुक्तं मनः धारयति, तस्य मनः न चलति, यथा पशवः महागिरिं न चलयन्ति।" "राम, एषा कृष्णलोचना मम मनसः निधौ स्थिताऽस्ति, यथा भगवती देवानां उच्चस्थाने। प्रियतमा जीवितनाशेन अपि, शोकं न अनुसरामि, यथा गिरिः ग्रीष्मतापेन मेघालिङ्गितः न पीड्यते। यत्र यत्र यथा यथा स्थितो वा गच्छामि, राजन्, तत्र तत्र इच्छितसङ्गमे एव अनन्यं अनुभवामि।" "एतन्मनः, अहल्याप्रिय इति, मन इन्द्रः इति च नामभिः अभिधीयते, केवलं सङ्गेन एव संलग्नं, न स्वभावतः अन्यथा। राजन्, स्थिरनिश्चयस्य मनः एकलक्ष्यनिष्ठं, महावरदानां वा शापनां वा वेगेन अपि न विकम्पते, यथा मेरुः। देहः वस्तुतः वरदानशापादिभिः विक्रियते, न तु विजिगीषुणा दृढनिश्चयेनोत्थितं मनः।" "अत्र, राजन्, एते देहांशाः न मनः कारणानि, किन्तु मन एव एषु देहेषु कारणम्, यथा सलिले सर्वे वनेषु तृणकाण्डेषु च। महात्मन्, अत्र मुख्यं शरीरं मन एव, तेनैव जगति शरीरसमूहः कल्प्यते। मुख्यशरीरस्य यत्र स्थितिः, तत्रैव तस्य पुरुषस्य फलं सम्यक् जायते, न अन्यत्र।" "भाग्यवन्, मन एव पुरुषस्य मुख्याङ्कुरः, तस्मात् शरीराणि तरोः पत्राणि इव जायन्ते। अङ्कुरे विनष्टे, पत्राणां विभूतिर्न जायते; पत्रविनाशे अङ्कुरः न नश्यति।" "यदा शरीरं नश्यति, मनः शीघ्रं नवानि शरीराणि सृजति, यथा स्वप्ने नवानि वनानि दृश्यन्ते। किन्तु मनोविनाशे, शरीरं किञ्चित् अपि न करोति; तस्मात् मनोरत्नं रक्ष।" एवं तस्याः अहल्यायाः इन्द्रस्य च अनुरागकथा, मनोबलस्य च महिमानं, राज्ञे निवेदिता।