स्त्रीणां विलासचञ्चलितदृष्टिभिः, विद्युत्प्रभाभिरिव, ज्वालामालाविलोलतरङ्गैः सह, हे ब्रह्मन्, चञ्चलता शिक्ष्यते—सैषा बाल्येभ्यः वा मनसः वा जायते। बाल्यं च मनश्च, स्वकर्मसु सर्वदा भ्रातरौ इव दृश्येते, सततमस्थिरभावौ। सर्वे दुष्टभावाः, सर्वे दोषाः, पापसङ्कल्पाश्च—एतेषां आधारः बाल्यं, यथा जनाः धनिनं समाश्रयन्ति। यदि बालकः प्रतिदिनं नूतनं प्रियं वस्तु न प्राप्नोति, सः विषाददुःखमग्नः मूर्छितः भवति। शनैः शनैः तु तस्य निग्रहः सिध्यति, शनैः शनैः च तस्य चित्तविक्षेपः जायते; बालकः तु केवलं मलिनेषु एव रमते, कौलेयकुमारवत्। सः निरन्तरं रुदन्, कलुषचित्तः, वृष्ट्या सिक्तभस्मस्थलेन तुल्यः—अन्तः स्थूलः, जडः च। भयभीतः, भोजनप्रवणः, दुःखितः, यद् यद् पश्यति तत् इच्छन्, तस्य चञ्चलमनः शरीरं च दुःखाय एव स्थितम्। यदा स्वकल्पितवस्तूनि न लभते, दुर्बलः बालकः, क्लिष्टचित्तः, हृदयच्छेदवद् दुःखमुपगच्छति। हे मुनिवर, बालस्य दुःखानि—यस्य लक्ष्यं दुर्लभं, यः बहुधा आकृष्यते—अन्येषां दुःखैः असमानि। कल्पनाबलेन एव दृढः बालकः, नित्यं मनसि तपीयमानः, यथा ग्रीष्मे वनं दग्धं स्यात्। यदा बालः विद्यागृहं प्रविशति, तदा सः परमकष्टं अनुभवति, यथा महाविषबद्धः महाहिः। बाल्यं दुर्बलहृदयं, अनन्तमिथ्याभिलाषैः पूर्णं, दीर्घकालिकदुःखदायकं। मूढबुद्धिः कः शीतं पक्वं हिमं खादितुमिच्छेत्, वा नभसो मुग्धचन्द्रमाकर्षेत्, तेन किम् सुखमवाप्येत्? यस्यान्तरङ्गमनः न शक्नोति उष्णशीतादीन् निवारयितुम्, तस्य, हे महाबुद्धे, बालकस्य, तृणस्य, वृक्षस्य च, कः भेदः? बालकाः पक्षिवत् सदा पक्षपाते उड्डीयितुमिच्छन्ति, क्षुधया प्रेरिताः, भयभोजनचिन्तया व्यग्राः। बाल्ये, गुरुभयम्, मातरि भयम्, पित्रि भयम्, जनसमूहे भयम्, वृद्धबालकेषु भयम्; बाल्यं हि भयस्य गृहमेव। यस्य सर्वदोषैः आशाभङ्गः जातः, मूढतायां रमते, हे महर्षे, तस्य बाल्यं कस्यापि न तुष्टिदायकम्। ततः, बाल्यदुर्भाग्यं परित्यज्य, आशाभङ्गयुक्तः जनः, तरुण्याः घनघोषे प्रविश्य, पुनः पतति। तत्र, स्वस्य चञ्चलमनसो वासनानुसारी, मूढधीः दुःखात् दुःखान्तरं याति। कामराक्षसस्य, यस्य निवासः स्वचित्तगुहायाम्, मोहसमुत्पन्नस्य, वशे स्थित्वा, सः अशक्तः भवति। मनः, अशक्तवत्, चपलवृत्तिषु आत्मानं समर्पयति, यथा बालकः वह्नौ क्षिप्यते। नानाविधदोषाः, दुष्प्रतिक्राम्याः, तस्य यौवनभावं विनाशयन्ति; दृश्यदोषाः तु न। यः यौवनस्य, यः महापातकबीजस्य, अनवरतसंसरणहेतोः, विनाशं न प्राप्नोति, सः अन्येन न नश्यति। यः भीषणं यौवनप्रदेशं, नानाकथायुतं, विविधवृत्तान्तमण्डितं, अतिक्रम्य गतः, सः बुधः इति कथ्यते। अहं यौवने न रमामि, यत् विद्युत्समा त्वरितप्रभा, घनगर्जनसमा, क्षणमात्रप्रभासिता। यौवनं, नानावर्तविपुलं, पङ्कस्थं, जडस्वभावं, दुर्बलतरङ्गभीषणं च, मम न रोचते। सर्वेषां प्रियं, क्षणमात्रमनोहरं, गन्धर्वनगरसदृशं यौवनं मम न रोचते। यौवनं, यत् बाणपातसमयमात्रसुखदं, दुःखदीप्तं, संतापदोषयुतं, मम न रोचते। मधुरं, सुखदं, तु तिक्तं, दोषदूषितं, मदफेनवत्—यौवनं मम न रोचते। मिथ्याभासं, सत्यमिव, शीघ्रं विषादजनकं, स्वप्ननारीसङ्गवत्—यौवनं मम न रोचते। क्षणस्थिरं, मायेयम्, आकाशरेखावत्—यौवनं मम न रोचते। मृदु, स्फीतं, बहिर् भास्वरं, अन्तः रिक्तं, क्षणेन विद्धं, शरद्घनवत्—यौवनं मम न रोचते। क्षणसुखरमणीयं, अन्तः साररहितं, गणिकासङ्गवत्—यौवनं मम न रोचते। ये यत् क्लेशकरं कर्म, सर्वं दुःखसम्पादनं, तानि यौवने एव समागच्छन्ति, यथा महोपसर्गाः अन्ते। भगवाञ्श्च यौवनमोहान्धकाररात्रिं, हृदयतमःकरां, भीषणरूपां, बिभेति। यौवनमोहः सदाचारविस्मरणं, चित्तविभ्रमं, परममोहजनकं करोति। यौवने जीवः प्रियवियोगजनितहृदयदाहेन दग्धः, यथा वनदाहेन वृक्षः। अपि च, यदि यौवने मनः विशालं शुद्धं प्रसन्नं च स्यात्, तर्हि तदपि वर्षाकाले नदीव मलिनं भवति। नदी घनतरङ्गभीषणा अपि नियंत्रयितुं शक्यते; किन्तु यौवनक्लिष्टेच्छया चञ्चलचित्तं न निग्रहीतुं शक्यते। एषा सा प्रिया, एते स्तनौ, एषा रमणीयता, एतन्मुखम्—एवमादियौवनविचारैः जनः क्षीणः भवति। एवं, हे महर्षे, बाल्यस्य च यौवनस्य च दुःखमयः स्वभावः विवृणुते, यत्र चित्तस्य चञ्चलता, दोषाणां च प्रवृद्धिः, सुखस्य च अभावः सदा दृश्यते।