शृणु, भगवन्, मनसः स्थैर्यस्य महिमानं यथावृत्तं कथयामि। इमे दश संसारचक्राणि, येन्द्रियधूलिसम्भूतानि, केनापि न शक्यन्ते विनाशयितुं, मनसः दृढत्वेन दीर्घकालं स्थायिन्येव भवन्ति। यद् यत् कर्मेन्द्रियैः क्रियते, तत् तु निवारयितुं शक्यते, किन्तु येन मनसा निश्चितं, तद् केनापि निवारयितुं न शक्यते। हे ब्रह्मन्, या निश्चयशक्तिः पुरुषस्य मनसि दृढतया प्रतिष्ठिता, सा केवलं तेनैव निश्चयेन निवर्तयितुं शक्या, नान्येन उपायेन। यद् दीर्घकालं दृढनिश्चयेन मनसि अभ्यासितं, तत् नाशमुपैति न शापेन, नापि शरीरे विनष्टे। या रूपकल्पना मनसि दृढं संस्थिता, तदेव सः पुरुषः भवति, नान्यत्; एतस्माद् बोधात् विना अन्यः उपायः पर्वतं चालयितुमिव निष्फलः स्यात्। श्रूयते, भगवन्, पुरा देवतानां मध्ये मगधेषु इन्द्रद्युम्नो नाम राजा आसीत्, स इन्द्रद्युम्नवत् प्रसिद्धः। तस्य भार्या अहल्या नाम, पद्मलोचना, चन्द्रमण्डलसदृशी, रोहिणीव सोमस्य। तस्मिन्नेव नगरे इन्द्रः नाम ब्राह्मणकुमारः, बलसम्पन्नः, धनाढ्यः, तेनापि नाम्ना प्रसिद्धः। एकदा, संवादे, अहल्या श्रुतवती—पूर्वकाले तां इन्द्रेण कामिता। तच्छ्रुत्वा अहल्या इन्द्रेण मोहिताभवत्, तस्यागमनमाकाङ्क्षन्ती, चिन्तयन्ती—कुतः स इन्द्रः मयि न आगच्छति? सा महतीं पीडामनुभूय, पद्मनालशय्यायां, पद्मतन्तु, कदलीपत्रेषु, वनान्तरे लता छिन्नेव यौवती, संतप्तेव शयाना। सर्वेषु राजोपभोगेषु सा क्लान्ता, मीन इव स्थले क्षिप्ता, ग्रीष्मतापेन पीडिता। मनसि विक्षिप्ता, पुनः पुनः उच्चैः—'अयं इन्द्रः, अयं इन्द्रः' इति जपन्ती, लज्जामपि विसृज्य। तां एवं संतप्तां, गाढसंलग्नां दृष्ट्वा, सख्याः उक्तम्—'प्रिये, विलम्बं विना इन्द्रं तव समीपं आनयामि।' 'इन्द्रं तव समीपं आनयामि' इति श्रुत्वा, अहल्यायाः नेत्रे प्रस्फुटिते, सा सखीपादयोः पतिता, पद्ममिव पद्मपादयोः। दिवसे गतवति, रात्रौ सा सखी तं कुमारं इन्द्रं उपगम्य, सम्यक् प्रबोध्य, शीघ्रं रात्रौ अहल्यासमीपं नीतवती। ततः सा, नानापुष्पमालाभिः, सुरभिभिः च भूषिता, गुह्यकक्षायां तेन कामातुरेण महेन्द्रेण सह रममाणा। तस्मिन्नवसरे, सा युवती, तेन मनोहरहारकङ्कणधारिणा मोहिताभवत्, यथा लता मधुरसस्य लोभात् समाकृष्टा। तस्मिन् संलग्ना, सा जगत् तेनैव पूर्णमिव अपश्यत्; स्वपतेमपि, अनन्तगुणसम्पन्नं, नापश्यत्। किञ्चित्कालेन, सा इन्द्रेण सह अनुरागः पतिना, सिंहसाम्ना, चन्द्रवदनस्य तेजसा विज्ञातः। यावत् सा इन्द्रं चिन्तयामास, तावत् तस्याः मुखं पूर्णचन्द्रवत् विराजमानम्, यथा नक्तमालिनि विकसन् पद्मम्। तयोः परस्परं अनुरागं दृष्ट्वा, राजा तयोः शिक्षार्थं बहून् दण्डान् अधत्त। तथापि, परित्यक्तौ अपि, तौ जलाशये सह स्थितौ, तत्रैव संतुष्टौ, स्मितमुखौ, क्लेशरहितौ। तदा राजा पप्रच्छ—'परित्यक्तौ अपि यूयं न पीड्यध्वे?' तौ जलाशयात् नीतौ, राज्ञे प्रत्युक्तवन्तौ— 'इह समागतौ, परस्परनिरदोषमुखचन्द्रदर्शनात् मोहितावावाम्, नापि शरीरच्छेदनेनापि व्याकुलितौ।' अग्निना परिवृतौ अपि, तौ अविचलितौ, हृष्टचित्तौ, स्मरणानन्देन परस्परं भाषमाणौ। गजपादेषु बद्धौ, शलाकाभिर्भिन्नौ, स्थिरौ स्थितौ; एवं, राजन्, स्मरणानन्देन भाषमाणौ। दण्डेन ताडितौ अपि, न भिन्नौ; पङ्के निमग्नौ अपि, न कम्पितौ; एवं तौ भाषमाणौ। पुनः पुनः, विविधकल्पितदण्डजालात् विमुक्तौ, पृष्टौ, तयोः उत्तरं तदेव पुनः पुनः। इन्द्रः उवाच—'राजन्, मम लोकेऽयं स्नेहेन पूर्णः; दण्डाः मां न बाधन्ते। तथा अस्यै अपि, राजन्, सर्वं जगत् मनोमयमेव; अतः दण्डपीडा न बाधते।' 'वयं मन इत्युच्यावः, राजन्; मन एव पुरुषः इति श्रूयते; यत् दृश्यते, एषः देहः केवलं प्रतिबिम्बमात्रम्।' 'यद्यपि सहसा बहवो दण्डाः एकत्र समागच्छेयुः, तथापि दृढमनो न किंचित् चालयितुं शक्यते।' 'किं तद्, महाबाहो, किम् वा यस्य शक्तिः, येन दृढनिश्चयमनांसि अपि भिद्यन्ते?' 'इदं शरीरं पततु उतोत्तिष्ठतु, विकीर्णं वा भवतु, मनः यत्र समाहितं, तत्रैव तिष्ठति।' 'यद् दीर्घकालं मनः अभिलषितवस्तुनि संलग्नं, तद् शरीरे स्थितैः अपि बाह्यकारणैः न भिद्यते।' 'राजन्, यत् मनः तीव्रतया चिन्तयति, तत् स्थिरमिव पश्यति, शरीरेण यत्किमपि कृत्यम्।' 'न किञ्चन कर्म, राजन्, वरदानशापादिकं अपि, तीव्रबलसम्पन्नं मनः चालयितुं शक्नोति।' 'यस्य मनः अभिलषितवस्तुनि दृढासक्तं, तस्य मनः न चलति, यथा पशवः महापर्वतं न चालयन्ति।' एवं, भगवन्, मनसः दृढनिश्चयस्य महिमा, अहल्येन्द्रयोः चरित्रेण प्रतिपादितः।